Tác giả: Ali Hashem, Trung tâm Nghiên cứu Hồi giáo và Tây Á, đại học London. 28 tháng 2, 2026.
Biên dịch: Nguyễn Hàn Giang
Mỹ và Do Thái đang nỗ lực tìm diệt các lãnh đạo Iran – nhưng điều đó chỉ làm cho chế độ vững vàng hơn.
Cuộc chiến mới nhất của Israel và Mỹ nhắm vào Iran đã bắt đầu bằng các cuộc không kích vào nhà riêng và văn phòng của Lãnh đạo Tối cao Ali Khamenei. Tiền đề của hành động này dường như là, họ cho rằng việc loại bỏ đột ngột ông Khamenei sẽ gây ra mối đe dọa thảm khốc cho hệ thống cầm quyền hiện tại. Họ rút kinh nghiệm lịch sử về những gì đạt được như đã xảy ra ở Libya sau thời Muammar al-Qaddafi hoặc ở Syria sau thời Bashar al-Assad, nơi các chế độ sụp đổ ngay sau khi nhà lãnh đạo tối cao không còn nắm quyền. Trong những hệ thống đó, tương lai của quốc gia gắn liền với một cá nhân duy nhất.
Tuy nhiên, lịch sử và cách thức tổ chức để sinh tồn của Iran lại hoàn toàn khác biệt. Ít có chính phủ đương đại nào tập trung nhiều quyền lực vào một định chế duy nhất như cách Iran dành cho vị trí Lãnh đạo Tối cao. Tính chính danh tôn giáo, quyền chỉ huy các lực lượng vũ trang và trọng tài chính trị tối cao đều hội tụ tại đó. Tuy nhiên, sự hiển hiện không nên bị nhầm lẫn với sự mong manh. Định chế này nằm trên đỉnh của một mạng lưới các tổ chức dày đặc được thiết kế không chỉ để phục vụ nhà lãnh đạo mà còn để kiềm chế, giám sát và, nếu cần, tồn tại lâu hơn cả vị lãnh đạo tối cao. Cộng hòa Hồi giáo không chỉ là một chế độ chuyên chế cá nhân được khoác lớp áo ngôn ngữ tôn giáo. Đó là một hệ thống cách mạng đã đầu tư mạnh mẽ vào việc lập kế hoạch cho những thay đổi lãnh đạo. Khi chịu áp lực, cấu trúc của nó đã được thiết kế để thắt chặt lại thay vì tan rã.
Hành vi chính trị của Iran không thể được hiểu thấu đáo, nếu không nhận ra rằng, giới tinh hoa cầm quyền của họ đọc lịch sử sâu sắc đến mức nào. Nhà nước Iran đã trải qua nhiều giai đoạn trống trải quyền lực chính trị trong nhiều thế kỷ, và trí tưởng tượng chính trị của họ vẫn được định hình bởi những giai đoạn đó. Mọi cuộc khủng hoảng đều được đo lường và phân tích so với những lần sụp đổ trước đây, dù là có ý thức hay theo bản năng.
Mặc dù luật Shiite Jafari không chấp nhận các phép loại suy, các nhà lãnh đạo Iran thường sử dụng lịch sử như một kim chỉ nam một cách gần như tự động. Các sự kiện như sự sụp đổ của triều đại Qajar, sự tan rã của Safavid sau khi Esfahan bị chiếm đóng, sự hỗn loạn sau cái chết của Nader Shah và các cuộc nội chiến sau cái chết của Karim Khan Zand đều dạy cùng một bài học: Khi không có một nhà lãnh đạo rõ ràng, đất nước có nguy cơ tan rã.
Đối với những người lãnh đạo cuộc cách mạng năm 1979, các vấn đề về thay đổi lãnh đạo không chỉ là ý tưởng – đó là những lời cảnh báo thực sự từ lịch sử. Giáo chủ Ayatollah Ruhollah Khomeini đã không loại bỏ quyền lực tối cao; thay vào đó, ông biến nó thành một phần của hệ thống. Những cuộc tranh luận gay gắt năm 1979 về cách tránh lặp lại các mô hình sụp đổ trong quá khứ đã dẫn đến những câu trả lời mới trong hiến pháp Iran: Mỗi cơ quan lớn được tạo ra để giải quyết một rủi ro cụ thể mà lịch sử đã vạch ra.
* Hội đồng Giám hộ được thành lập để ngăn chặn sự chệch hướng chính trị và giữ cho các bộ luật phù hợp với các nguyên tắc Hồi giáo.
* Hội đồng Chuyên gia đảm nhận nhiệm vụ lựa chọn và giám sát lãnh đạo tối cao, nhằm ngăn chặn sự tập trung quyền lực không có sự giám sát.
* Hội đồng Phân xử được thành lập để giải quyết các bế tắc giữa các tổ chức, đảm bảo hệ thống có thể tiếp tục hoạt động ngay cả khi có bất đồng cấp cao.
* Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và các cơ quan tình báo có nhiệm vụ bảo vệ cuộc cách mạng từ bên trong và bên ngoài, kiểm soát cả các mối đe dọa nước ngoài và bất ổn nội bộ trong nước.
v.v…
Mạng lưới các cơ quan chồng chéo có chủ ý này được thiết kế không chỉ để tăng thêm các tầng lớp mà còn để tạo ra sự vững vàng: Nếu một bộ phận thất bại, những bộ phận khác có thể thay thế. Mục tiêu là đảm bảo đất nước sẽ không chỉ dựa vào một người để sinh tồn. Ông Khomeini đã nói một cách đơn giản: Bảo vệ sự an nguy của Cộng hòa Hồi giáo quan trọng hơn việc bảo vệ bất kỳ cá nhân nào, bất kể người đó quan trọng đến đâu. Cách tư duy này vẫn định hình hành động của các nhà lãnh đạo ngày nay.
Hệ thống đã đối mặt với thử thách lớn đầu tiên từ sớm. Sau khi Tổng thống Abolhassan Banisadr bị luận tội, cả Tổng thống Mohammad Ali Rajai và Thủ tướng Mohammad Javad Bahonar đều được bầu và sau đó bị sát hại trong vòng một tháng. Tuy nhiên, trong chưa đầy 50 ngày, ông Khamenei đã trở thành tổng thống, cho thấy chế độ có thể nhanh chóng tìm ra những nhà lãnh đạo mới trong cơn khủng hoảng. Tám năm sau, sau khi ông Khomeini qua đời, cách tiếp cận tương tự lại phát huy tác dụng. Ông Khamenei, người không có sức hút cá nhân hay cấp bậc tôn giáo hàng đầu như ông Khomeini, đã trở thành lãnh đạo tối cao vì các tổ chức đã đồng thuận, chứ không phải vì đó là điều được sắp đặt trước.
Thông điệp chính trong nội bộ nhà nước Iran rất rõ ràng: Hệ thống phải tồn tại lâu hơn bất kỳ cá nhân nào. Và những sự kiện gần đây đã chứng minh nguyên tắc này một lần nữa. Khi Tổng thống Ebrahim Raisi qua đời trong một vụ rơi trực thăng vào năm 2024, các quy tắc của hiến pháp đã được thực thi ngay lập tức. Quyền lực được chuyển giao êm thấm, các cuộc bầu cử diễn ra nhanh chóng và hệ thống vẫn ổn định. Thay vì gây ra sự hỗn loạn, cuộc khủng hoảng đã đóng vai trò như một đợt thực tập cho việc xử lý những thay đổi lãnh đạo đột ngột.
Hiến pháp của Iran dự liệu rõ ràng về sự mất mát lãnh đạo đột ngột. Điều 111 quy định rằng nếu lãnh đạo tối cao qua đời hoặc mất năng lực hành vi, quyền lực sẽ ngay lập tức được chuyển giao cho một hội đồng lâm thời bao gồm tổng thống, người đứng đầu tư pháp và một giáo sĩ cao cấp do Hội đồng Phân xử lựa chọn. Mục tiêu là giữ cho sự lãnh đạo ổn định chứ không phải để thay đổi hệ thống chính trị. Quan trọng là, hiến pháp liệt kê các tiêu chuẩn cho nhà lãnh đạo tiếp theo nhưng không giới hạn lựa chọn trong một con đường tôn giáo khắt khe.
Sự linh hoạt này cho phép quá trình kế vị là một tiến trình đàm phán và ổn định, không chỉ đơn thuần là một quyết định tôn giáo. Không có thời hạn cố định cho việc chọn lãnh đạo mới. Nếu có chiến tranh, hội đồng lâm thời có thể lãnh đạo trong một thời gian dài. Những gì trông giống như sự trì hoãn từ bên ngoài thực chất là một cách để quản trị các rủi ro bên trong đất nước.
Đối với bản thân quá trình kế vị, mặc dù Hội đồng Chuyên gia chính thức bỏ phiếu, nhưng các quyết định thực sự đã diễn ra từ sớm hơn nhiều. Thông thường, ba bước không chính thức sẽ giúp thu hẹp các lựa chọn. IRGC không chính thức lựa chọn lãnh đạo tối cao, nhưng họ có ảnh hưởng đáng kể đối với việc rủi ro nào là có thể chấp nhận được. Những ứng cử viên có thể làm suy yếu khả năng phòng thủ hoặc sự đoàn kết của đất nước thường không nhận được nhiều sự ủng hộ.
Nếu vị trí lãnh đạo tối cao bị trống, Tổ chức Tình báo IRGC có khả năng sẽ giám sát các quan chức cấp cao chặt chẽ hơn và Lực lượng Lục quân sẽ tập trung vào việc giữ ổn định đất nước. Mục tiêu chính của IRGC là giữ cho hệ thống mạnh mẽ và độc lập, cũng như bảo vệ các lợi ích kinh tế của chính họ. Văn hóa chính trị chảy qua các mạng lưới quan hệ tập trung ở Qom. Bất kỳ người kế nhiệm nào cũng phải sở hữu một hồ sơ thần học đủ khả năng đảm bảo ít nhất là sự công nhận ngầm từ các giáo sĩ cao cấp.
Bên cạnh các yếu tố tôn giáo và an ninh, câu chuyện xung quanh việc kế vị cũng rất quan trọng. Nó không chỉ được định hình bởi các thể chế mà còn bởi cách các sự kiện được mô tả. Cách một nhà lãnh đạo qua đời sẽ ảnh hưởng đến những gì xảy ra tiếp theo. Nếu một nhà lãnh đạo tử trận trong chiến tranh, khái niệm tử vì đạo có thể dẫn đến việc chỉ những người được xem là kiên định và mạnh mẽ mới được xem xét.
Thời điểm nhạy cảm nhất có lẽ sẽ đến sau khi nhà lãnh đạo mới được chọn, chứ không phải trước đó. Ban lãnh đạo mới sẽ phải nhanh chóng chứng minh uy quyền của mình ở trong nước và thể hiện sự ổn định với thế giới bên ngoài. Ở những quốc gia bị định hình bởi cách mạng và sự bất định, minh chứng này được thể hiện qua hành động, không chỉ qua các biểu tượng.
Trong quá trình chuyển giao, một số hành động có thể trông khó hiểu đối với người ngoài. Những bước đi có vẻ hung hãn nhìn từ nước ngoài thực chất có thể nhằm trấn an người dân trong nước và cho thấy ban lãnh đạo vẫn vững vàng. Những gì trông giống như sự hỗn loạn từ xa thực ra có thể là một nỗ lực để đưa mọi thứ trở lại bình thường. Mọi người thường mong đợi một sự sụp đổ đột ngột, nhưng họ có thể không thấy hệ thống được xây dựng để chịu đựng các cú sốc như thế nào. Các nhóm khác nhau thường thích giữ hệ thống cùng nhau hơn là đẩy lợi ích riêng của họ đi quá xa.
Iran thường được khắc họa như một trật tự chính trị gắn chặt với các cá nhân. Tuy nhiên, cấu trúc hình thành sau năm 1979 được tạo ra bởi một logic khác, một logic dựa trên chính trải nghiệm cách mạng. Ông Khomeini đã tóm gọn thứ bậc này trong một nhận xét thường được giới tinh hoa chính trị Iran trích dẫn: “Bảo tồn Cộng hòa Hồi giáo quan trọng hơn bảo tồn bất kỳ cá nhân nào, ngay cả khi cá nhân đó là Imam của Thời đại” – ám chỉ vị Imam thứ 12 của dòng Shiite, Muhammad al-Mahdi.
Vẫn chưa rõ liệu hệ thống có luôn tuân theo nguyên tắc này hay không. Nhưng người ta nên dự đoán rằng một sự thay đổi lãnh đạo ở Tehran sẽ được coi là một cơ hội để các thể chế của đất nước chứng minh rằng chúng có thể sinh tồn, hơn là một sự kết thúc.
Về tác giả: Ali Hashem là nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu Hồi giáo và Tây Á, Royal Holloway, Đại học London. Nghiên cứu của ông tập trung vào Trung Đông với sự nhấn mạnh vào ngoại giao kỹ thuật số, chính trị Iran, Lebanon và Iraq. Ông là một nhà báo đã đưa tin về khu vực này trong 15 năm qua.
Diễn Đàn Khai Phóng 