Trang chủ » THĂNG TRẦM CỦA MAYA – Bài học về môi trường (P3)

THĂNG TRẦM CỦA MAYA – Bài học về môi trường (P3)

Tháng Tư 2021
H B T N S B C
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930  

Tìm chuyên mục

Những nguyên nhân dẫn đến sự suy tàn
Tác giả: Tôn Thất Thông

Tóm tắt: Trong phần một (xem ở đây, có kèm video), chúng ta đã có một cái nhìn sơ lược về lịch sử thăng trầm của Maya. Phần hai (xem ở đây) trình bày vài thành quả khoa học dựa theo những ghi chép trong bốn cuốn sách xếp (codices) duy nhất còn tồn tại. Phần ba, cũng là phần cuối khảo sát tiến trình thăng trầm của lịch sử Maya qua các thời kỳ, và căn cứ vào các tài liệu khảo cổ về sau, chúng ta thử xem đâu là nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự suy tàn bí ẩn của một nền văn hóa cao với sức sống mãnh liệt của người dân. Tất nhiên là không đầy đủ, nhưng chúng tôi sẽ chú trọng đến những nguyên nhân nào mà lịch sử Maya có thể cung cấp những bài học hữu ích cho thế hệ chúng ta và con cháu về sau.

***

Trong quá trình phát triển lịch sử Maya thời kỳ tiền cổ điển (preclassic period), các trung tâm văn hóa chuyển dịch từ các cao nguyên dọc bờ biển Thái Bình Dương ở Guatemala và Nam Mễ Tây Cơ, tiến dần về các đồng bằng phía bắc và đông bắc với các trung tâm văn hóa lớn ở lưu vực Petén và lưu vực El Mirador. Quyền lực chính trị mang tính chất tập trung (xem bản đồ, vòng số 2). Bước sang thời kỳ cổ điển (classic period), dân số được phân tán rộng, các vương quốc nhỏ bắt đầu thành hình tạo nên những trung tâm quyền lực mới, cấu trúc chính trị vì thế cũng không còn là trung ương tập quyền mà phân tán thành nhiều vương quốc nhỏ địa phương. Cuối cùng đến thời kỳ hậu cổ điển (postclassic period), người Maya định cư phần lớn ở bán đảo Yucatán ở những vùng có nguồn nước ổn định. Nhiều trung tâm văn hóa thành hình ở vùng vịnh Mexico và Caribbean. Đặc biệt quan trọng của thời kỳ này là, niềm tin tôn giáo cho rằng vua là đại diện của thần linh không còn đứng vững như trước, vì nhà vua không bảo vệ họ thoát khỏi những tai họa thiên nhiên.

Trong hai thời kỳ đầu, rất nhiều thành phố Maya sau thời gian đông đúc hưng thịnh bỗng nhiên thưa thớt rồi cuối cùng không còn bóng người. Điều bí ẩn này được giải thích thế nào? Nếu các văn tự của người Maya còn tồn tại, có lẽ chúng ta sẽ dễ dàng tìm ra nguyên do chính xác. Nhưng giờ đây, chúng ta chỉ biết dựa vào các công trình khảo cổ để phán đoán. Về nguyên nhân, chúng ta có thể phân biệt hai loại: Thứ nhất là nguyên nhân liên quan đến môi trường như thiên nhiên bị phá hủy hoặc biến đổi khí hậu sinh ra lụt lội, hạn hán; thứ hai là nguyên nhân liên quan đến xã hội như chiến tranh, đại dịch v.v…

Các bằng chứng khảo cổ từ thời cổ đại cho đến năm 1000 sau CN cho thấy, không có dấu vết nào về chết chóc hàng loạt thường dẫn đến các mồ chôn tập thể, thí dụ do đại dịch; cũng không thấy dấu vết binh khí ở các thành phố lớn, như thường thấy sau một cuộc chiến tranh lớn. Vậy đâu là nguyên nhân chính của sự suy tàn? Chúng ta thử khảo sát ba giai đoạn hưng thịnh rồi suy tàn kế tiếp nhau:

Bản đồ phát triển văn minh và bành trướng dân số Maya:
Vòng 1: Lúc khởi thủy. Vòng 2: Lúc hưng thịnh của thời kỳ tiền cổ điển.
Vòng 3&4: Thời kỳ cổ điển và hậu cổ điển.

1. Thời kỳ tiền cổ điển (1000 trước CN – 250 sau CN)

Bắt đầu khoảng năm 1000 trước CN, người Maya phát triển khu vực hành lang dọc bờ biển Thái bình dương (xem bản đồ, vòng tròn số 1). Ở đó, người ta khai quật được những vết tích của làng mạc với các đồ dùng bằng gốm. Khu thương mại trù phú nhất là La Blanca, tuy nhiên, trung tâm quyền lực lớn nhất là Kaminaljuyu, có thể xem như là quốc gia thành phố đầu tiên của Maya.

Trong thời gian từ 750 đến 500 trước CN, nhiều thành phố bắt đầu thành hình ở chung quanh vài trăm cây số và phát triển suốt một thời gian dài hơn hai thế kỷ. Các nhà khảo cổ tìm thấy vết tích của nhiều khu dân cư đông đúc, trong đó Tikal được xem là trù phú nhất ở vùng hôm nay gọi là lưu vực Petén (Petén Basin). Kể từ năm 400 trước CN, Nakbe và El Mirador vươn lên trở thành hai thủ phủ quan trọng và đến thế kỷ thứ nhất trước CN, El Mirador phát triển thành kinh đô huy hoàng nhất của Maya thời tiền cổ điển. Trong thập niên cuối cùng trước CN, El Mirador có dân số khoảng 250.000 người, cộng thêm chừng một triệu dân ở vùng phụ cận [xem Obländer], tức dân số nhiều hơn cả nước Anh lúc ấy chưa tới một triệu người [xem Maddison tr. 232]. Đó là mật độ dân số lớn nhất thế giới trong thời kỳ đó. Các bản đồ khảo cổ dựa vào kỹ thuật quét la-de ở khu vực El Mirador cho thấy còn rất nhiều đền đài, cung điện nguy nga và trên dưới 30 kim tự tháp chưa được khai quật. Kim tự tháp La Danta cao 72 mét với thể tích khoảng 2,8 triệu mét khối được xem là đồ sộ nhất thế giới, hơn cả kim tự tháp Cheops của Ai Cập. La Danta được xây trên một mô đất nền rộng 18 hec-ta (tức khoảng 30 sân đá bóng).

Chữ viết bắt đầu thành hình từ năm 400 trước CN, kiến trúc thành phố dựng lên một cách có hệ thống. Mạng lưới thương mại phát triển không những trong một thành phố, mà cả sự kết nối chặt chẽ với các thành phố chung quanh cách xa hàng chục cây số. Cấu trúc hạ tầng được thiết lập tương đối đầy đủ. Người ta bắt đầu làm những con đường lát vữa liên tỉnh (như ngày nay chúng ta có đường trải nhựa). Hệ thống kênh rạch, tưới tiêu được khuếch trương thêm. Ngoài ra, họ có một hệ thống cấp nước rất tiện lợi: Nguồn dự trữ nước chiến lược của họ là các động nước thiên nhiên (Cenote) nối kết với mạng lưới nước ngầm, cộng thêm các bồn nước nhân tạo vừa và nhỏ nằm rải rác trong khu dân cư để hứng nước trong mùa mưa và phục vụ dân trong mùa khô.

Giai đoạn hưng thịnh nhất của thời kỳ tiền cổ điển bắt đầu từ năm 400 trước CN và kéo dài vài thế kỷ. Nhiều công trình kiến trúc quan trọng của Maya được xây dựng trong giai đoạn này. Hệ thống thương mại không những chỉ giới hạn trong một thành phố và các khu vực chung quanh, mà bắt đầu phát triển xu hướng thương mại đường xa. Nhu cầu thương mại nhộn nhịp đó đưa đến việc phát triển hệ thống giao thông đường xa. Kỹ thuật mới cũng được sử dụng để xây dựng hàng chục cây số đường lát hồ vữa để nối kinh đô với các thành phố lân cận.

Suy tàn vì phá hủy rừng nhiệt đới

Đang phát triển phồn vinh đến đầu Công Nguyên, dân số El Mirador bỗng nhiên giảm dần và sau 150 năm, ở đó không còn một bóng người. Sự suy tàn của kinh đô El Mirador không đến một cách bất chợt, mà tiến triển rất chậm. Dân cư ngày càng thưa thớt vì họ bỏ đi nơi khác làm ăn sinh sống, vì kinh đô và vùng phụ cận không cung ứng đủ lương thực cho mọi người. Phân tích bên dưới cho thấy: Nguyên do chủ yếu là rừng nhiệt đới bị khai hoang bừa bãi, thế cân bằng của thiên nhiên không còn, lượng mưa ngày càng giảm cho nên nông nghiệp không phát triển nổi.

Muốn xây các công trình bằng đá, người ta cần hồ vữa để ghép đá vào nhau. Đó là một loại vật liệu xây dựng vô cùng cần thiết, nhưng cũng rất phức tạp để sản xuất. Người ta tính rằng, với trình độ kỹ thuật cách đây ba ngàn năm, muốn có một tấn hồ vữa (tức vừa đủ để xây 20 mét vuông tường gạch), người ta cần 5 tấn gỗ để đốt chảy 5 tấn đá vôi xốp. Như vậy, người Maya cần một số lượng gỗ khổng lồ để có thể sản xuất hồ vữa cho việc xây dựng các công trình hoành tráng, thí dụ kim tự tháp La Danta có thể tích 2,8 triệu mét khối, cộng thêm 30 kim tự tháp ở vùng chung quanh, vô vàn đền đài dinh thự, nhà ở cho giới cai trị, quảng trường công cộng, hàng trăm cây số đường tráng vữa nối từ trung tâm đến các vùng ngoại ô v.v…

Nhà khảo cổ Richard Hansen tính toán cụ thể rằng, để có đủ hồ vữa cho việc xây dựng một kim tự tháp cỡ trung bình, người ta cần đốn hết cây của 600 hec-ta rừng già để làm củi đốt đá vôi, tương đương với  một khu rừng hình chữ nhật khoảng 2×3 cây số. Chung quanh El Mirador có hơn 30 kim tự tháp và rất nhiều công trình hoành tráng, cho nên chúng ta không ngạc nhiên về mức độ phá hủy rừng, theo Hansen: „Để có thể sản xuất đủ hồ vữa phục vụ nhu cầu xây dựng, họ phải đốn tất cả cây cối trong một chu vi rộng vài chục cây số [chung quanh El Mirador] để gom đủ gỗ đốt phục vụ việc sản xuất hồ vữa. Với hậu quả ghê gớm cho môi trường“ [xem Gregor].

Việc phá rừng bừa bãi để sản xuất hồ vữa không những làm cho các vùng trũng tích tụ đầy chất cặn không thể canh tác được, đồng thời việc cung cấp gỗ cho nhu cầu đời sống càng ngày càng giảm, mà còn làm phát sinh nạn hạn hán nhân tạo [xem Diamond tr. 214]. Rừng già vốn đóng vai trò rất quan trọng trong vòng tuần hoàn nước của thiên nhiên. Bình thường khi mưa xuống, rễ cây hút nước để một mặt giữ cho đất khỏi nhão có thể sinh ra núi lở, mặt khác, lá cây nhả ra hơi nước để bốc lên và tích tụ thành mây, từ đó tạo nên những cơn mưa tiếp tục về sau. Đó là vòng tuần hoàn tự nhiên tạo nên thế cân bằng khí hậu. Khi thế cân bằng này mất đi, lượng mưa sẽ càng ngày càng giảm, hoa màu không phát triển nổi, lâu ngày sẽ sinh ra hạn hán. Hiệu ứng đó càng ngày càng khắc nghiệt hơn theo thời gian, mưa sẽ ít hơn, mùa khô dài hơn. Nguyên cả vùng dân cư sẽ mất dần nguồn lương thực.

Việc xây dựng phung phí vì thế đã phá hủy toàn bộ đất canh tác chung quanh thành phố. Nguồn cung cấp trước đây đã xây dựng nên đời sống phồn vinh trong vương quốc là sự thặng dư lương thực, thì giờ đây, nguồn đó dần dần trở nên cạn kiệt. Một vòng xoáy luẩn quẩn. Người dân phải bỏ xứ ra đi kiếm nơi khác làm ăn, vương quốc sụp đổ là chuyện tất yếu phải xảy ra.

Hiệu ứng tai hại này không dễ dàng nhận thấy trước mắt hoặc trong vòng một thế hệ. Với việc phá rừng hôm nay, con cháu chúng ta sau 2-3 thế hệ kế tiếp mới hứng chịu hậu quả. Người Maya sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp, cho nên nơi nào không trồng trọt được, nơi đó không còn dân. Các nhà khảo cổ không tìm thấy chứng cớ nào về sự suy giảm dân số một cách bất chợt, mà họ ra đi trong trật tự. Các vật gia dụng để lại cho thấy là họ bỏ đi có kế hoạch với ý định sẽ quay trở về. Người ở lại thì xương và răng có dấu vết của những căn bệnh suy dinh dưỡng. Quá trình mất dân này kéo dài 150 năm cho đến lúc kinh đô El Mirador không còn một bóng người.

Richard Hansen, nhà khảo cổ hàng đầu của thế giới về Mirador và là giám đốc dự án lưu vực Mirador (Mirador Basin Project), khi được hỏi nguyên do chính yếu nào đã làm cho kinh đô El Mirador suy tàn, ông không ngần ngại trả lời dứt khoát: “do phá hủy rừng già một cách bừa bãi” [xem Obländer]. Việc phá hủy rừng già để lấy gỗ đốt hòng sản xuất hồ vữa phục vụ việc xây dựng các công trình hoành tráng đã dẫn đến sự suy tàn của kinh đô El Mirador và vùng phụ cận, thực chất là của hầu hết toàn bộ Maya trong thời kỳ tiền cổ điển. Sau đó, người dân El Mirador không bao giờ trở lại quê hương cũ, và rừng già nhiệt đới dần dần chiếm lại giang sơn của chúng cho đến ngày nay, phủ kín kinh đô huy hoàng thuở nào.

Thiên nhiên đã cho Maya nguồn sống để tạo nên phồn vinh, nhưng vì con người thiếu ý thức và kiến thức về việc gìn giữ môi trường, cho nên cũng chính thiên nhiên đã đuổi họ ra khỏi vùng đất mà tổ tiên đã mất công khai khẩn từ nhiều thế kỷ trước.

2. Thời kỳ cổ điển (250 – 900 sau CN)

Sau sự suy tàn của kinh đô El Mirador, người Maya di tản tứ tán đi khắp các vùng chung quanh, chủ yếu là đến các vùng thấp về hướng bờ biển, đa số đến định cư ở vùng hôm nay là Belize và vùng mà Mexico gọi là Yucatán, Campeche, Tabasco, Chiapas (xem bản đồ, các mũi tên đi từ vòng số 2). Các thành phố nhỏ ở vùng cao nguyên miền nam với dân số không nhiều thì không gặp thảm họa như El Mirador và tiếp tục phát triển tương đối bình thường.

Sự suy tàn của thời kỳ tiền cổ điển làm thay đổi sâu sắc sự phân bố dân cư sau đó. Nhiều thành phố mọc lên khắp các vùng thấp gần bờ biển, mỗi thành phố không quá 50.000 dân kể cả ngoại ô. Quy mô xây dựng trung tâm thành phố cũng nhỏ, không rộng hơn vài cây số vuông. Hai thành phố lớn nhất, tượng trưng cho hai trung tâm quyền lực cao nhất là Tikal và Calakmul, nằm trong vòng 100 cây số ở quanh El Mirador. Theo thời gian, có nhiều trung tâm quyền lực khác được thành hình ở vùng hôm nay gọi là Yucatán của Mexico.

Trên các công trình kiến trúc, người ta tìm thấy dấu tích ghi chép sự khởi đầu các triều đại. Theo lịch Maya, đó là năm B‘aktun 8, tức khoảng năm 250 sau CN. Vì thế, chúng ta có thể xem thời kỳ cổ điển bắt đầu từ đó. Trong thời kỳ này, vua thường là giáo sĩ cao cấp hoặc thủ lĩnh một giáo phái. Vua được dân tin cậy là nhân vật trung gian giữa người thường và thần linh, bảo đảm cho dân sự che chở của thần, thí dụ như thời tiết thuận hòa, mùa màng thu hoạch tốt. Ngược lại, dân phục dịch vua bằng sức lao động và hy sinh lễ vật để cúng thần linh [xem Obländer]. Đó là khế ước xã hội giữa thần linh – vua – dân chúng để phát triển phồn vinh.

Trình độ văn hóa cao của thời kỳ này thể hiện qua các công trình kiến trúc tân kỳ, nội thất tiện lợi, điêu khắc tinh xảo, nhất là ở mặt tiền của đền đài và các tòa nhà cung điện. Thiết kế đô thị cũng thể hiện tư duy thương mại. Trong mỗi thành phố vừa và lớn, ngoài kim tự tháp, đền đài, cung điện, thường có một khu họp chợ rất rộng, buôn bán đủ các loại thực phẩm, hàng gia dụng, hàng gốm nghệ thuật, vải vóc, thuốc men, dụng cụ tinh xảo v.v…Mạng lưới giao thông đường xa cũng được phát triển mạnh, nhờ thế việc giao thương buôn bán giữa trung tâm thành phố và ngoại ô được dễ dàng. Chữ viết được phổ biến hơn trong thời kỳ này, thể hiện trên các tác phẩm nghệ thuật và công trình kiến trúc. Tư duy nghệ thuật của người Maya mang tính chất thuần phục thần linh và sự hài hòa với thiên nhiên. Thí dụ kim tự tháp có 365 bậc cấp tương ứng với lịch ngày, hoặc ít hơn thì 260 bậc tương ứng với lịch chiêm tinh; hướng nhìn của đền đài thì quay về một hoặc vài hành tinh tương ứng với các vị thần họ thờ phụng.

Thời kỳ cổ điển có thể xem là thời kỳ hưng thịnh nhất trong lịch sử Maya mà cao điểm nằm đâu đó ở năm 750 sau CN. Các nhà sử học ví Maya trong thời gian này như Hy Lạp cổ trước CN, tức thời kỳ của triết gia và khoa học gia Hy Lạp, hoặc thời đại phục hưng của Ý ở thế kỷ 15. Dân số phát triển cao nhất là từ năm 400-800. Petén là nơi tập trung đông dân nhất. Tại cao điểm vào năm 750, lưu vực Petén có vài triệu dân, trở thành khu vực có mật độ dân số cao nhất trên thế giới. Để so sánh: nước Anh lúc ấy chỉ có hai triệu dân [xem Maddison tr. 232]. Tuy nhiên, rút kinh nghiệm của El Mirador, người Maya không còn xây dựng đô thị quá đông đúc. Thí dụ, dân số Tikal trong thời hưng thịnh nhất cũng dưới 100.000 người, kể cả ngoại ô. Cho dù thỉnh thoảng có chiến tranh lẻ tẻ giữa các vương quốc lân cận, nhưng phồn vinh vẫn không ngừng được nâng cao. Di vật khảo cổ chứng minh cho điều đó.

Suy tàn vì biến đổi khí hậu

Rồi bỗng nhiên kể từ năm 800 sau CN, dân số dần dần thưa thớt, nhiều công trình xây dựng bị bỏ dở dang, các con đường liên tỉnh không được hoàn tất, hệ thống lưu trữ nước bị hư hỏng. Sau nhiều công trình khảo sát môi trường, các nhà nghiên cứu kết luận rằng, các thành phố Maya suy tàn chủ yếu vì thiếu lương thực do hạn hán dài ngày.

Lúc đầu, các nhà khảo cổ tìm thấy trong các động nước ngầm (Cenote) nhiều đồ trang sức quý giá, và có hàng trăm bộ xương người được chứng minh là chết vào những năm 800-1000 sau CN. Các động nước được nối đến các mạch nước ngầm có vai trò là nguồn cấp nước hàng ngày, đồng thời theo phong tục của người Maya, đó cũng là đền miếu của Thần Mưa (Chaac). Vì thế, người ta phỏng đoán rằng vì hạn hán, người Maya cúng những lễ vật quý giá nhất, kể cả mạng người, để cầu xin Thần Mưa phò trợ. Tuy nhiên đó chỉ là phỏng đoán ban đầu, phải cần thêm chứng cớ khoa học.

Động nước ngầm (Cenote) có nhiều ở Trung Mỹ.

Khi khai quật một vài trung tâm lớn, phân tích xương và răng của những người chết trong khoảng thời gian từ 800-1000 sau CN, các nhà khảo cổ nhận thấy mọi người, không phân biệt dân thường hay quan lại giàu có, đều ở trong tình trạng thiếu ăn, có người suy dinh dưỡng, và tình trạng sức khỏe của dân cư ngày càng sa sút kể từ năm 800. Phát hiện khảo cổ này được tìm thấy khắp nơi, từ miền nam như Copán, hoặc phía tây như Palenque, cho tới phương bắc như Puuc, Chichén Itza. Điều này khác hẳn sự suy tàn trước đó 700 năm tại El Mirador vốn mang tính chất vùng địa phương. Sự suy tàn lần thứ hai vào thế kỷ thứ 9 và 10 xảy ra khắp mọi vùng ở Trung Mỹ, trong hầu hết mọi thành phố lớn và chắc hẳn có nguyên do nào khác.

Tình trạng thiếu ăn là minh chứng của sự suy giảm sản lượng lương thực. Sức khỏe ngày càng sa sút là dấu hiệu của sự suy tàn kéo dài suốt một thời gian dài. Cho nên câu hỏi trung tâm là, tại sao sản lượng hoa màu bị suy giảm trong một thời gian dài?

Công trình nghiên cứu của tiến sĩ địa chất học Mark Brenner thuộc đại học Florida có thể xem là minh chứng khoa học nhất về nạn hạn hán có một không hai ở khu vực Maya vào thế kỷ 9 và 10 sau CN, điều mà ông gọi là hạn hán thiên niên kỷ, chưa từng có từ 7000 năm trước cho đến nay. Brenner lấy mẫu đất dưới lòng hồ Chichancanab vùng Yucatán để phân tích sự biến đổi khí hậu trong vòng 3000 năm trước đây. Ông phát hiện có nhiều lớp cặn bất thường đóng thành tầng. Đó là những lớp muối calcium sulfate CaSO₄ kết tủa khi hồ cạn nước. Trong các tầng muối cặn, có ba lớp dày nhất được kết tủa ba lần khác nhau trong thời gian 100 năm từ 800 đến 900 sau CN, mỗi lần tương ứng với một thời gian kéo dài từ 3-20 năm [xem Zipple].

Công trình khảo cổ khác cũng cho thấy, hạn hán là một trong những yếu tố quan trọng dẫn đến sự suy tàn của Maya lần thứ hai [xem Gregor]. Đầu tiên là hạn hán cục bộ năm 600 sau CN dẫn đến sự suy tàn của Tikal. Từ năm 760, hạn hán trở nên tồi tệ, xảy ra theo chu kỳ đều đặn hơn ở Trung Mỹ và đạt cao điểm vào những thập niên sau năm 800, từ đó thường xuyên lặp lại suốt một thế kỷ [xem Diamond tr. 219]. Mark Brenner còn cho biết cụ thể rằng, ở vùng đất Trung Mỹ thường có nạn hạn hán nhỏ xảy ra từng chu kỳ sau khoảng 200 năm. Lần này với Maya thì dồn dập hơn, đầu tiên là 2 năm khoảng 760 sau CN, rồi đến một thập niên từ 810, rồi 3 năm khoảng 860 và sau đó là sáu năm từ 910 sau CN. Những hạn hán thường kỳ đó làm cho nông nghiệp không thể phát triển, người Maya dần dần mất nguồn lương thực, phải bỏ thành phố để về vùng quê.

Nói chung, việc sụp đổ một nền văn minh vì hạn hán cũng không hiếm trong lịch sử, thí dụ đế chế Akkade ở vùng Lưỡng Hà (Mesopotania) sụp đổ năm 2170 trước CN, văn hóa Moche ở dọc bờ biển Peru sụp đổ năm 600 sau CN, văn hóa Tinawaku ở vùng Anden sụp đổ năm 1100 sau CN.

Người Maya sinh sống ở vùng nhiệt đới, giống vùng địa lý ở miền bắc Trung phần của Việt Nam. Mỗi năm có 7 tháng mưa và 5 tháng khô. Họ có kỹ năng cao để kiến tạo hệ thống trữ nước trong mùa mưa để sử dụng trong mùa khô. Khi hạn hán chỉ xảy ra trong một hoặc hai năm, thì lượng nước dự trữ cũng tạm đủ dùng cho mùa khô. Nhưng khi hạn hán kéo dài, mùa mưa sẽ ngắn hơn, mùa khô kéo dài hơn nên thiếu nước, hoa màu thu hoạch không đủ để nuôi dân. Chuyện bỏ xứ ra đi kiếm nơi khác sinh sống là nhu cầu sinh tồn của người dân.

Chuyện suy giảm dân số thường xảy ra ở những thành phố đông người. Như thế, việc thiết kế đô thị không hợp lý ở những thành phố lớn cũng có thể góp phần vào tai họa, nhưng đây chỉ là yếu tố phụ.

Sau thời gian xây dựng 700 năm, người Maya lại bị thiên nhiên trừng phạt một lần nữa, phải bỏ thành phố đi về vùng quê, nhưng lần này không phải lỗi từ con người như tổ tiên họ đã làm ở El Mirador, mà là do hạn hán thường kỳ phát sinh từ sự biến đổi khí hậu. So sánh với thống kê khí hậu thế giới (xem hình dưới), chúng ta cũng thấy rằng nạn hạn hán theo chu kỳ cũng xảy ra khắp nơi. Mỗi lần như thế, nhiệt độ tăng lên khoảng 0,4˚C, có nơi ít, có nơi nhiều hơn. Vào những thế kỷ 8, 9 và 10 sau CN, thế giới xảy ra điều gọi là khí hậu ấm thời trung cổ (Medival Warm Period). Theo các khảo sát địa chất ở trên, Trung Mỹ và nhất là các thành phố Maya đông dân, nhiệt độ tăng lên nhiều hơn, cho nên xảy ra hạn hán thiên niên kỷ.

Biểu đồ biến đổi nhiệt độ trên thế giới – CC-BY-SA-3.0

Những nguyên nhân khác

Hạn hán, mất mùa dẫn đến sự sụp đổ niềm tin giữa dân và giới cai trị. Người dân Maya có truyền thống tin tưởng vua ở vai trò đại diện của thần linh. Dân sẵn sàng phục dịch vua, đổi lại vua thay cho cho thần linh tạo nên mưa thuận gió hòa, mùa màng phong phú, đời sống phồn vinh. Đó là khế ước xã hội bất thành văn. Khi mùa màng mất, niềm tin ấy cũng sụp đổ dẫn đến nổi loạn, chiến tranh nội bộ. Vua bị truất phế, quan lại giàu sang bị đuổi ra khỏi nhà, xã hội bất an và suy yếu, trở thành nạn nhân của cướp bóc, bị chinh phạt từ các vương quốc thành phố lân cận. Vòng xoáy này làm diện tích canh tác ở giữa hai vương quốc trở nên nguy hiểm, lực lượng lao động giảm. Đã nghèo, còn đói kém hơn. Tình trạng này được minh chứng rõ ở cuối thời kỳ cổ điển, thí dụ trên những bích họa trên tường (Fresco) được khám phá năm 1946 tại Bonampak [xem Diamond tr. 217]. Trên các công trình khảo cổ, người ta tìm thấy dấu vết ghi chép về 100 trận đánh giữa 28 vương quốc thành phố [xem Gregor].

Hạn hán và chiến tranh đã cướp đi nhiều mạng sống. Thêm vào đó, tỉ lệ sinh sản giảm và nhiều trẻ chết non vì suy dinh dưỡng. Ít người được sinh thêm, nhiều người chết vì thiếu ăn, chiến tranh, thêm nạn di tản bỏ xứ ra đi. Đó là những yếu tố phụ trợ dẫn đến sự suy tàn của Maya, bên cạnh yếu tố chính là sự biến đổi khí hậu sinh ra hạn hán.

3. Thời kỳ hậu cổ điển (900 – 1550 sau CN)

Lịch sử giai đoạn này không phải là trọng tâm của bài biên khảo, nhưng thiết tưởng cũng cần nói sơ lược về sự sụp đổ hoàn toàn văn hóa Maya dưới sự đô hộ của Tây Ban Nha, vì đi kèm với sự sụp đổ đó, giới tinh hoa bị diệt chủng, hầu hết tư liệu lịch sử của người Maya bị thiêu đốt, làm cho các khảo cứu về sau càng thêm khó khăn.

Sau khi thời kỳ cổ điển chấm dứt bằng sự suy tàn vào thế kỷ thứ 10, Maya bắt đầu tự phục hồi trở lại và phát triển tốt đẹp cho đến giữa thế kỷ 16, lúc người Tây Ban Nha nắm quyền kiểm soát toàn bộ Trung Mỹ. Dù đã nhiều lần hưng thịnh rồi suy tàn, sau đó gần như tuyệt chủng bởi người Tây Ban Nha, nhưng khác với nhiều thổ dân khác ở châu Mỹ đã hoàn toàn bị hủy diệt, người Maya vẫn còn tồn tại trên vùng đất do tổ tiên của họ đã khai khẩn ở Trung Mỹ. Hiện nay còn khoảng 6 triệu người tự nhận mình thuộc gốc gác Maya sống rải rác ở các vùng khác nhau trên quê hương của tổ tiên họ, như vùng Chiapas, Tobasco và Yucatán ở Mexico, hầu hết vùng Guatemala và Belize, một phần ở Honduras và El Salvador.

Suy tàn và gần tuyệt chủng vì người châu Âu xâm chiếm

Khi người Tây Ban Nha đến Trung Mỹ năm 1519 và bắt đầu đi chinh phục Yucatán với vài trăm người lính, người Maya đông hơn cho nên họ coi thường lính da trắng và không phòng bị. Người Maya chưa hiểu sức công phá của vũ khí, thuốc nổ, mưu mô quỉ kế của người Tây Ban Nha mà trong đó có nhiều người thuộc thành phần bất hảo của lục địa già đi tìm vàng. Thêm vào đó, người châu Âu mang theo các căn bệnh mà thổ dân chưa có kháng thể, từ đó phát sinh những đợt dịch lớn. Các sử gia làm thống kê rằng, “từ năm 1500 đến 1600, có tổng cộng khoảng 15 triệu thổ dân chết trực tiếp vì đội quân Tây Ban Nha hoặc gián tiếp qua nạn đói, bệnh truyền nhiễm do người châu Âu mang đến. Không thể tổng kết được con số chính xác. […] Đến cuối thế kỷ 16, có lẽ chỉ còn một triệu người còn sống sót. […] Bệnh tật không chừa một ai, từ các tộc trưởng, thầy thuốc, cho đến các nhà viết sử [nói chung là giới tinh hoa]. Sự đoàn kết và bản sắc văn hóa của nhiều dân tộc bị hủy diệt trong vòng vài tuần lễ, cho nên những người còn sống sót dễ rơi vào vòng thuần phục các giáo sĩ truyền giáo Tây Ban Nha” [xem Wikipedia, Konquistador].

Người nổi tiếng nhất trong việc tiêu diệt văn hóa Maya là giáo sĩ Diego de Landa, sau này được phong làm Giám mục Yucatán. Ông đã ra lệnh cho các giáo sĩ thừa sai truy lùng và tịch thu tất cả văn thư ngoại đạo mà họ bắt gặp trên đường truyền giáo. GS Nikolai Grube, đại học Bonn cho rằng, gia tài văn hóa của Maya được ghi chép cẩn thận trong hàng vạn cuốn sách xếp (Codices), giờ đây đã bị thiêu đốt hết. Chủ nhân các kinh văn đó, thực chất là giới giáo sĩ và học giả  tinh hoa người Maya, thì bị đem ra xử ở tòa án dị giáo (Inquisitorial Court), mà bản án đều có kết cục như nhau: xử tử. Cách hành xử cực đoan của người Tây Ban Nha đã dẫn đến thành công rất nhanh chóng cho họ: chưa đầy 20 năm từ ngày đặt chân đến Yucatán, toàn bộ kinh văn của Maya bị thiêu đốt, giới tinh hoa Maya bị xử tử, nền văn hóa Maya bị hủy diệt sau một thời gian ngắn, dân tộc Maya gần như bị tuyệt chủng từ cuối thế kỷ đó, số ít còn lại thì thuần phục và bị đồng hóa.

Giờ đây sau 500 năm, nền văn minh huy hoàng của Maya phải nhờ các nhà khảo cổ khắp nơi trên thế giới khám phá dần dần, dù rằng rất khó khăn và kết quả cũng chỉ ở mức độ hạn chế. Dù sao thì từ tình trạng gần như tuyệt chủng bởi người Tây Ban Nha, thêm 500 năm bị ngược đãi kỳ thị, người Maya hiện nay khó lòng phục hồi trở lại trình độ tư duy và sức sáng tạo của tổ tiên họ.

4. Bài học cho chúng ta

Phá hủy rừng già làm suy yếu nông nghiệp

Chỉ vì phá hủy rừng già để lấy gỗ, người Maya đã phá hủy một cách vô thức nguồn sống của chính mình. Việc phá hủy rừng già đã làm cho vòng tuần hoàn nước trong thiên nhiên rối loạn, tạo nên thế bất cân đối giữa mùa mưa và mùa khô, làm thay đổi khí hậu cục bộ chung quanh kinh đô El Mirador, sinh ra hạn hán nhân tạo, vì thế nông nghiệp không phát triển, lương thực ngày càng ít dẫn đến nạn đói hoặc người dân phải bỏ xứ ra đi. Đấy là sự suy tàn của Maya lần thứ nhất vào cuối thời kỳ tiền cổ điển. Bài học này chúng ta cũng thấy hiện nay ở một dạng khác. Hãy xem tình trạng hoa màu truyền thống bị diệt chủng ở vùng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ, hoặc khu rừng già Nam Dương. Ở Việt Nam, mới cách đây vài tháng trong nạn lụt năm 2020, hiện tượng sạt lở núi chắc hẳn cũng có ít nhiều liên quan đến sự phá rừng bừa bãi trong ba thập niên qua.

Ngoài ra, qua đại dịch Covid-19, chúng ta càng nhận thức rõ hơn về mối liên quan giữa chuyện phá rừng và vi khuẩn hoành hành [xem Junglen]. Điều này các nhà vi trùng học đã cảnh báo nhiều thập niên qua, mà chúng ta phải đợi đến đại dịch mới thấy đó là chuyện thiết thân. Thêm nữa, hãy nhìn xem nạn cháy rừng ở Úc, Ba Tây, California: Chuyện gì sẽ xảy ra cho môi trường nếu tình trạng cháy rừng đó còn lặp lại nhiều năm?

Biến đổi khí hậu phá hủy nông nghiệp ở qui mô lớn

Hai lần suy tàn của Maya đều liên quan đến khí hậu nóng. Lần thứ nhất do sự phá hủy rừng già mà con người đã làm nên hạn hán nhân tạo. Lần thứ hai thì hạn hán xảy ra có lẽ do sự biến đổi khí hậu toàn cầu trong thời trung cổ. Cả hai lần, khí hậu nóng làm cho nông nghiệp không phát triển, dẫn đến việc lương thực thiếu hụt, con người phải đi nơi khác làm ăn. Hiện nay chúng ta cũng đang ở trong tình trạng tương tự, nhưng người sống ở thành thị chưa cảm nhận được một cách có ý thức, vì chúng ta không làm nghề nông, thực phẩm thì đã có các siêu thị cung cấp. Nhưng hãy nhìn vào các cánh đồng khô ở ngay nước Đức hay Pháp giàu có, nông dân nào cũng kêu than về biến đổi khí hậu làm đất kém màu mỡ. Hoặc đi xa hơn vào lục địa Nam châu Phi, nhìn các cánh đồng khô cằn nứt nẻ, hoa màu không mọc lên được, thì chúng ta sẽ hiểu hơn đời sống nông dân ở đó khó khăn thế nào. Đối với họ, đó là chuyện sinh tồn chứ không chỉ là chuyện nhiệt độ cao hay thấp.

Nói cho cùng, những người nông dân châu Phi đó cũng là nạn nhân của chính chúng ta. Với cuộc sống vật chất thừa mứa, lối sống hưởng thụ quá mức, tiêu thụ bừa bãi năng lượng hóa thạch, sử dụng vô tội vạ máy điều hòa không khí, máy lạnh, xe hơi, nhà máy nhiệt điện v.v… chúng ta và nền kỹ nghệ hướng về lợi nhuận đã góp phần làm quả đất nóng dần. Như thế, chính chúng ta đang góp phần đẩy những nông dân châu Phi vào tình trạng thiếu hụt nông sản. Bao giờ thì chính con cháu chúng ta cũng sẽ trở thành nạn nhân của xã hội tiêu thụ ngày nay? 100 năm nữa, hoặc 200 năm là cùng.

Chúng ta hãy nhìn vào biểu đồ biến đổi nhiệt độ ở trên. Trong 2000 năm qua, hạn hán vẫn xảy ra theo chu kỳ 200 năm, mỗi lần nhiệt độ nóng hơn 0,4˚C. Thế mà đã có dân tộc suy tàn vì hạn hán. Biểu đồ đó cũng cho thấy, nhiệt độ năm 2000 đã thường xuyên cao hơn 1,2˚C, và theo thống kê khí hậu toàn cầu hiện nay, sự gia tăng nhiệt độ trong năm 2019 đã là 1,5˚C. Chuyện gì sẽ xảy ra trong 100, 200 năm tới?

Tác động của môi trường rất khắc nghiệt nhưng chậm chạp, khó nhận thấy

Từ lúc bắt đầu thiếu lương thực đến lúc thành phố không còn bóng người, quá trình suy tàn của Maya đã kéo dài 150 năm, tương đương với thời gian của 4-5 thế hệ. Suy ra trong thời đại chúng ta cũng thế. Từ lúc chúng ta sinh ra đến lúc chết, nếu nhiệt độ có tăng lên 1˚C, chắc hẳn chúng ta ở thành thị chẳng ai quan tâm, vì lợi tức kinh tế của chúng ta không ăn nhập gì đến nhiệt độ cao hay thấp. Nhưng nông dân ở châu Phi, ở đồng bằng sông Cửu Long hoặc ở miền trung Việt Nam thì sao? Họ đang vật vã với những cánh đồng cạn nước. Chuyện gì sẽ xảy ra trong 3-4 thế hệ nữa, nếu nhiệt độ toàn cầu cứ ấm dần lên như hiện nay?

Những ai đến sinh sống tại châu Âu từ thập niên 1960 đến bây giờ có thể dễ dàng thấy sự biến đổi nhiệt độ. Mặc dù sự biến đổi đó chưa làm cho đời sống người thành thị bị ảnh hưởng, nhưng cảm nhận thì thật rõ ràng, và nếu quan tâm rộng hơn đến xã hội, thì càng dễ dàng thấy tác động của nó đến nông dân. Từ 50 năm qua ở châu Âu, mùa đông ngắn hơn, ít lạnh hơn, ít tuyết hơn. Mùa hè dài hơn, nhiệt độ cao hơn, ít mưa hơn. Hiện nay, những sự biến đổi đó chưa ảnh hưởng đến đời sống người thành thị, nhưng nông dân thì bắt đầu điêu đứng, hoa màu các xứ nóng ngày càng kém, xứ nào càng nghèo thì ảnh hưởng khí hậu càng nặng. Chuyện gì sẽ xảy ra cho con cháu chúng ta trong 100 năm sau, nếu nhiệt độ tiếp tục tăng lên thế này?

Bên cạnh ảnh hưởng lên nông nghiệp, sự biến đổi khí hậu còn gây ra nhiều tai hại khác: nhiều loài thú vật, côn trùng tuyệt chủng làm cho thế cân bằng trong thiên nhiên đảo lộn. Từ lâu, vi khuẩn đã chọn thú vật làm vật chủ để sinh sản. Giờ đây khi hơn một triệu loài đã tuyệt chủng, con người tất yếu trở thành vật chủ bất đắc dĩ cho nhiều loại vi khuẩn. Thêm vào đó là mực nước biển dâng lên, thiên tai lụt lội ngày càng thoát ra khỏi tầm kiểm soát của con người.

Một bức tranh không mấy lạc quan cho con cháu chúng ta 100 năm sau. Những điều chúng ta làm hôm nay, thì con cháu chúng ta vài thế hệ sau sẽ hứng chịu.

Tôn Thất Thông

./.

Xem thêm cùng tác giả:
Những bài viết về lịch sử, kinh tế và các đề tài khác

Tài liệu tham khảo:

Diamond, Jared: Kollaps – Warum Gesellschaften überleben oder untergehen (Sụp đổ – Tại sao các xã hội tồn tại hay suy tàn). ISBN 978-3-596-16730-2 (Dịch từ bản gốc tiếng Anh: Collapse. How societies choose to fail or succeed).

Gregor, Michael – ARTE Dodumentation 2004: Die Rache des Regengottes: Untergang der Maya (Khi thần mưa trả thù: Sự suy tàn của Maya).

Junglen, Sandra – Phỏng vấn bởi Alexandra Endres: Wer Pandemien verhindern will, muss den Regenwald erhalten (Muốn ngăn ngừa đại dịch, cần bảo tồn rừng nhiệt đới). ZEIT Online 8-2-2021.

Honigsbaum, Mark – phỏng vấn bởi Simmank, Jakob: Es gab stets einen Zyklus von Panik und Gleichgültigkeit (Luôn luôn có một chu kỳ hỗn loạn rồi thờ ơ) – ZEIT Online 6-2-2021.

Maddison, Angus: The World Economy – Volume I & II (Kinh tế thế giới – Tập I và II). ISBN 92-64-02261-9.

Obländer, Carsten & Holländer, Anne – ZDF Dokumentationsfilm: Söhne der Sonne – Maya (Những người con của Mặt Trời – Maya).

Pomeroy, Gerry – Phim ZDF-Info: Das Geheimnis der Maya (Bí mật của người Maya).

Wikipedia (English Version): Maya Civilization, Nicolaus Copernicus.

Wikipedia (Deutsche Version): Maya, Konquistador.

Zipple, Jeremy – Dokumentationsfilm ARTE: Untergang der Maya (Sự suy tàn của Maya).