Biên soạn: Tôn Thất Thông – Hiệu đính: Hoàng Lan Anh
Mới thoạt nhìn, hai khái niệm này dường như mâu thuẫn nhau và khó lòng hòa giải với nhau. Đạo đức là chủ đề quán xuyến trong tác phẩm “Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý”. Đạo đức đó đặt trên nền tảng về một phẩm hạnh cao nhất của con người, ấy là quan niệm của Smith về bản chất con người dựa trên sự đồng cảm. Trong lúc đó, tác phẩm “Phồn vinh các Quốc gia” được xây dựng trên lý thuyết kinh tế thị trường, nơi đó tư lợi được xem là động lực của mọi hành vi chi phối các tác nhân kinh tế. Liệu Smith có giải quyết ổn thỏa mối mâu thuẫn này để tạo ra những hành vi mang tính chất hòa giải hay không?
Trong một bài trước đây, chúng ta đã khảo sát mối liên hệ giữa hai khái niệm này, nhưng chỉ mới xem xét trên quan điểm đạo đức học. Giờ đây, chúng ta thử xét xem hai khái niệm này liên hệ tương giao thế nào trên bình diện kinh tế.
Adam Smith có một câu nói phổ biến và được trích dẫn rất nhiều: “Không phải từ lòng nhân từ của người bán thịt, người nấu bia, hay người làm bánh mì mà chúng ta mong đợi bữa ăn ngon của mình, mà là từ sự quan tâm của họ đến lợi ích của chính họ. Chúng ta không tìm kiếm lòng nhân từ của họ, mà là nói đến lòng vị kỷ của họ; chúng ta không bao giờ nói với họ về những nhu cầu của chính chúng ta, mà là nói về lợi ích của họ[1]”.
Smith muốn nói gì qua những dòng chữ ấy? Giới tiêu thụ đi mua bánh mì thì ai cũng muốn có bánh mì ngon, dòn, giá rẻ. Người bán hàng tất nhiên phải tìm cách thỏa mãn mong muốn của người mua, có như thế mới giữ chân khách hàng lâu dài. Ngoài ra, người thợ bánh mì luôn luôn cố gắng giữ cho chất lượng ngày càng được nâng cao, anh ta còn tìm cách mua nguyên liệu rẻ để giảm giá bán hòng làm khách hàng thỏa mãn. Điều đó không hề xuất phát từ cảm tình của anh ta với khách hàng, lại càng không liên quan đến lòng nhân từ của anh ta, mà mục đích lớn nhất là bán được nhiều hàng, một hành vi xuất phát từ lòng vị kỷ để thỏa mãn tính tư lợi của nhà sản xuất.
Để bổ sung, kinh tế gia TS Ha-Joon Chang người Hàn Quốc nhận xét về đoạn văn nói trên của Smith: “Từ đó bắt đầu một huyền thoại cho rằng, cá nhân là ích kỷ và chỉ biết chạy theo tư lợi. Theo họ, đó là động cơ quan trọng nhất, thậm chí là duy nhất. Adam Smith có góc nhìn khác hơn những môn đồ về sau. Ông thấy rằng con người là một thực thể phức tạp hơn nhiều; ông cho rằng những vấn đề đó có thể tách rời ra nhau để xem xét, nhưng công bằng mà nói, riêng trong phạm vi kinh tế, tính tư lợi quả là động lực lớn nhất[2]”.
Như thế, các hành vi mua bán ở trên có tính đạo đức hay không? Câu trả lời là có. Sự tương giao này xuất phát từ mối đồng cảm ngầm ẩn mà hai bên dành cho nhau trước khi thực hiện hành vi mua bán. Người mua đặt mình vào hoàn cảnh người bán để nhận biết giá nào mà cả hai bên chấp nhận được, trước khi bước vào cửa hàng. Người bán cũng đặt mình vào vị trí người mua để hiểu những đòi hỏi về chất lượng, về túi tiền người mua, những điều mà anh ta sẵn sàng đáp ứng. Chính phẩm hạnh “đồng cảm” trong đạo đức con người đã đưa hai tác nhân xa lạ đến với nhau để thực hiện một hành vi kinh tế. Cả người mua lẫn người bán đều có một quyết định thuần lý, không những cho sáng kiến kinh tế mà còn cho ý tưởng đạo đức quan trọng nhất của Smith để nói rằng, tư lợi cũng mang tính chất đạo đức: Lợi ích người bán tất yếu cũng mang lại lợi ích cho người mua, hay nói một cách bao quát hơn, tính tư lợi của người thợ bánh mì cũng vô hình trung phục vụ cho hạnh phúc của cộng đồng, vốn dĩ đang có nhu cầu về một bữa ăn ngon.
Dưới mắt nhìn của Smith, việc mỗi cá nhân theo đuổi lợi ích riêng không có gì đáng chê trách, nếu nó không bị thúc đẩy bởi tính ích kỷ hay tính vụ lợi bất chính. Không những thế, hành vi phục vụ cho tư lợi có thể mang lại những tác động tích cực cho người khác, nếu được đặt trong những điều kiện thích hợp. Lấy thí dụ, một doanh nhân có tham vọng được sống sung túc hơn người khác, lúc đứng ra thành lập doanh nghiệp có thể trước hết chỉ muốn bảo đảm sinh kế cho gia đình và thu thêm nhiều lợi nhuận. Nhưng để đạt được mục đích đó, doanh nhân phải mạo hiểm đầu tư, phải thuê mướn công nhân, tạo ra công ăn việc làm, bảo đảm phúc lợi cho đời sống công nhân, cung cấp hàng hóa dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của cộng đồng. Nói cách khác, việc phục vụ cho tư lợi của doanh nhân cũng mang lại nhiều lợi ích khác cho cộng đồng một cách vô thức, điều mà Smith đã nhận xét rằng, “Mỗi doanh nhân đều nỗ lực hết sức để làm cho doanh thu hàng năm của họ cao nhất có thể. Anh ta thực chất không hề có ý định thúc đẩy lợi ích công cộng, cũng không biết mình đang thúc đẩy nó đến mức nào[3]”. Điều này chính là ý nghĩa sâu xa nhất của “bàn tay vô hình” trong hoạt động kinh tế thị trường.
Nhưng không riêng phía doanh nhân, mà cả người mua cũng tham gia gián tiếp vào lợi ích cộng đồng, mặc dù hành vi mua hàng chỉ để thỏa mãn nhu cầu tiêu thụ của cá nhân mình, không hơn không kém. Vậy lợi ích cộng đồng ở đâu? Khi càng nhiều người mua hàng, doanh nghiệp sẽ đạt thêm doanh thu, họ trở nên giàu có, anh ta sẽ trích bớt một phần lợi nhuận để tái đầu tư sản xuất, để mở thêm chi nhánh, xây thêm xí nghiệp sản xuất, tạo thêm công ăn việc làm cho nhân viên mới, như thế vô hình trung góp phần vào phúc lợi cộng đồng. Cả doanh nhân và khách hàng đều vô thức tham gia vào quá trình đó! Nghịch lý này không dễ được sự đồng tình của mọi người. Mua hàng để tiêu thụ, làm giàu cho doanh nhân mà cũng được xem là đạo đức, là phục vụ cộng đồng hay sao?
Trong sự trao đổi hàng hóa trên thị trường, nếu có sự lựa chọn, tâm lý con người ai cũng sẽ ưu tiên chọn “nhiều hơn, đẹp hơn, ngon hơn” chứ không ai chịu chọn thứ “ít hơn, xấu hơn, kém hơn”. Bản tính tự nhiên này của con người sẽ mang lại cho chúng ta một chuẩn mực sống cao hơn, đẹp hơn. Điều này không có gì sai trái, thậm chí nó làm cho đời sống cộng đồng thường xuyên được nâng lên một trình độ cao. Goethe thâm chí còn kêu gọi: “con người hãy cao quý, hữu ích và nhân hậu”, một lời kêu gọi về bản chất con người thật dễ chịu biết bao.
Như vậy, tư lợi không còn là một thói xấu hay một hình thức tham lam như cách suy nghĩ trong các xã hội tiền tư sản, mà mang ý nghĩa tích cực. Ở phương diện này, Smith cũng là một nhân vật đứng giữa hai thời đại. Sự tương tác giữa các lợi ích cá nhân rốt cuộc dẫn đến lợi ích chung, nhờ bàn tay vô hình của thị trường. Smith sống trong giai đoạn giao thoa giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại, trong giai đoạn mà lý thuyết kinh tế hiện đại chưa ai đề cập đến. Khái niệm “tư lợi” theo cách hiểu ngày nay chỉ mới hình thành trong thế kỷ XVII và XVIII. Trước đó, thuật ngữ này mang một ý nghĩa khác, chỉ liên quan đến tiền lãi hoặc phần tham gia vào một hoạt động kinh tế nào đó. Trong quá trình chuyển đổi, nó dần dần trở thành biểu hiện cho quan niệm rằng hành vi con người được hường dẫn bởi đạo đức.
Không ai phủ nhận rằng, tư lợi là động lực mạnh mẽ nhất thôi thúc doanh nhân hành động bằng hết năng lượng của mình. Tuy nhiên, dù động lực đó là quan trọng, nhưng chúng phải là những động lực đúng đắn. Và ngay cả trong một thế giới có các động lực hoạt động hiệu quả, cá nhân vẫn không thể chỉ lấy các động lực được thiết lập đó để biện minh cho quyết định cá nhân của mình. Bản thân họ vẫn phải chịu trách nhiệm về mọi chuyện xảy ra cho xã hội xuất phát từ quyết định của mình. Ngay từ đầu, Adam Smith đã bổ sung một khía cạnh đạo đức vào phân tích của mình, theo đó doanh nhân hành động vì động cơ tư lợi. Nhưng doanh nhân cũng quan tâm đến danh tiếng tốt đẹp trước khách hàng của mình, bởi điều đó làm tăng cơ hội của họ. Triết gia đạo đức Smith tin vào một thứ đạo đức bẩm sinh trong mỗi con người, giúp bảo vệ họ không bước chân sang ranh giới bên kia của chuẩn mực đạo đức[4].
Tác phẩm Lý thuyết về cảm xúc luân lý của Adam Smith cho thấy đạo đức và lợi ích cá nhân không nhất thiết phải đối lập nhau. Con người không hoàn toàn vị tha cũng không hoàn toàn ích kỷ. Họ vừa có những lợi ích riêng, vừa có khả năng thấu hiểu cảm xúc của người khác, xem xét lại hành vi của bản thân một cách có phê phán và định hướng hành động theo chuẩn mực đạo đức.
Tư lợi dựa trên tình yêu bản thân tự nhiên – chứ không phải sự ích kỷ hay tính vụ lợi – mới là nền tảng vững chắc của một trật tự tự nhiên. Nó không chỉ là điều cốt lõi cho động lực phấn đấu trong đời sống kinh tế. Ở bất cứ đâu, nơi con người hành động và suy nghĩ, trong chính trị, nghệ thuật, khoa học, thậm chí trong các vấn đề xã hội và tôn giáo, hành động hướng về bản thân đều mang ý nghĩa quyết định. Trưởng thành từ tình yêu bản thân tự nhiên, hành động hướng về bản thân chính là động lực của sự phát triển cá nhân, nhờ đó nó đồng thời vô tình thúc đẩy sự thịnh vượng của cộng đồng hay của quốc gia, mà bản thân mình không hề hay biết, cũng không phải mình đã làm việc đó với chủ tâm từ trước[5].
Con người cần được phép theo đuổi lợi ích của riêng mình, nhưng đồng thời phải nhận thức rằng mình là một phần của cộng đồng và cần học cách đánh giá hành vi của bản thân từ góc nhìn của người khác. Ở đây, chúng ta có thể ôn lại lại khái niệm “người quan sát không thiên vị” trong tác phẩm “Lý thuyết”. Người quan sát này có thể là một con người ở bên ngoài tự thân, nhưng cũng có thể là con người đạo đức tiềm ẩn từ bên trong chính mình. Dù đang theo duổi tư lợi, con người cũng nên chú ý đến người quan sát không thiên vị, để xem vị “quan tòa” này phán xét hành vi tư lợi có vượt quá chuẩn mực đạo đức hay không.
Trong mọi hành vi kinh tế, con người luôn đứng ở trung tâm, và đi kèm với con người là xu hướng tư lợi, đôi lúc có chút lòng tham. Dưới tác động của cả hai động lưc ấy, nó cũng là biểu hiện của việc chúng ta có khả năng làm cả điều thiện lẫn điều ác. Do đó, các quyết định của con người dẫn đến kết quả trên thị trường tốt lẫn xấu. Việc quy trách nhiệm hoàn toàn những điều này cho thị trường hoặc chủ nghĩa tư bản là không công bằng với hình ảnh con người tự quyết định của chúng ta. Với trật tự cạnh tranh – trong đó hoạt động của từng thành viên kinh tế được bảo đảm dựa trên các nguyên tắc kinh tế thị trường – chủ nghĩa trật tự tự do cung cấp trật tự đã được kiểm chứng nhiều nhất cho đến nay để thăm dò thành công khát vọng hướng tới “nhiều hơn, đẹp hơn, tốt hơn”: bằng cách kìm hãm sự tàn phá của lòng tham và nâng cao lợi ích bản thân mà không làm tê liệt sức mạnh sáng tạo của chúng[6].
Giáo sư Nicholas Phillipson từng so sánh vai trò của Adam Smith trong kinh tế học với Isaac Newton trong ngành khoa học tự nhiên. Giống như Newton, Smith đã khám phá một nguyên lý, một định luật về sự chuyển động chi phối ngành kinh tế học sau này. Sử gia kinh tế Lord Robert Skidelsky nhận xét một cách chính xác hơn: “Trong kinh tế, học thuyết về tư lợi là một phiên bản tương ứng của nguyên lý trọng lực trong vật lý, để từ đó có thể tạo nên trạng thái cân bằng. Nếu tất cả mọi người đều có quyền tự do tuyệt đối trên thị trường để theo đuổi tư lợi, thì chính họ sẽ tạo nên trạng thái cân bằng, một sự cân bằng tối ưu tương ứng với sự cân bằng của các vật thể trên trái đất trong sự chuyển động tự do. Tôi nghĩ rằng trên góc độ này, sự so sánh tương tự giữa vật lý và kinh tế rất phù hợp, nhưng đồng thời cũng bỏ quên thực tế là con người hành xử với nhau như thế nào[7]”.
Tuy nhiên, cũng vì sự sắc sảo kèm theo lập luận thuyết phục trong lý thuyết của Adam Smith, mà con người trong thời hiện đại đã thần thánh hóa khái niệm tư lợi. Tại Hoa Kỳ ở đầu thế kỷ 20, tính tư lợi thậm chí còn được tuyên dương như là triết học đạo đức. Với tư tưởng này, nước Mỹ đã xây dựng đất nước của họ thành một pháo đài của chủ nghĩa cá nhân trong kinh tế.
Hậu quả từ loại tư tưởng đó như thế nào? Kinh tế gia Ha-Joon Chang nhận xét rất lo âu: “Lối suy nghĩ như thế có tác dụng phá hoại rất lớn lên xã hội Mỹ, nhất là trong vài thập niên cuối của thế kỷ XX. Nó thần thánh hóa tư lợi, làm cho người ta nghĩ rằng, những động lực khác, cảm xúc khác, giá trị đạo đức khác chỉ là những điều thứ yếu, những điều chỉ có giá trị cho những người ngu xuẩn, những người thấp kém. Từ đó một hệ thống được xây dựng, trong đó người ta chờ đợi từ mỗi người nên hiểu rằng, những khuôn khổ cộng đồng khác hoàn toàn không đáng kể. Con người được khuyến khích là, họ nên lo trước hết cho quyền lợi cá nhân. Và hậu quả của mô hình xã hội đó chúng ta phải nhận lãnh cho đến ngày nay[8]”.
***
Không ai nghi ngờ rằng, Smith là tổ phụ của chủ nghĩa tư bản, và hầu như ai cũng biết đến tác phẩm kinh điển “Phồn vinh các Quốc gia”, nhưng mấy ai đã từng đọc tác phẩm “Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý” xuất bản trước đó 17 năm? Ngoài nhãn quan kinh tế đã biết, thực tế có một Adam Smith khác mà ít người để ý. Ai đã từng đọc tác phẩm “Lý thuyết” ắt sẽ hiểu Adam Smith hơn và nhận thức về Phồn vinh cũng chính xác hơn. Mỗi biện giải kinh tế của Smith đều có ít nhiều liên hệ đến nhân sinh quan đạo đức được diễn đạt trong tác phẩm “Lý thuyết”. Ông xem tác phẩm đó còn quan trọng hơn cả “Phồn vinh”. Ông chưa bao giờ tưởng tượng rằng, chủ nghĩa tư bản được diễn đạt trong tác phẩm “Phồn vinh” có thể đạt đến thành công mà không có nền tảng đạo đức đi kèm.
Nền tảng đạo đức đó được Smith gọi là cảm xúc luân lý, và chúng ta ngày nay gọi là phẩm hạnh. Chính phẩm hạnh cộng đồng và phẩm hạnh của từng cá nhân riêng lẻ là những nhân tố cần thiết để kiến tạo một chủ nghĩa tư bản lành mạnh. Linh hồn của hai tác phẩm nói trên biểu hiện hai con người, tạm gọi Adam Smith kinh tế với tư cách là lý thuyết gia kinh tế và Adam Smith đạo đức là triết gia đạo đức học. Trong thực tế, hai con người này từ đầu đã hợp nhất làm một. Tiếc thay, chúng ta phải đau đớn thừa nhận rằng, tác phẩm Phồn vinh và Lý thuyết – hay nói cách khác, Adam Smith kinh tế và Adam Smith đạo đức – đã bị tách rời nhau và trong thế giới học thuật, chúng ta hôm nay hầu như không thấy một sự liên hệ nào nữa. Thậm chí cho đến ngày nay, rất nhiều người chỉ thấy một nửa con người Adam Smith.
Để hiểu một cách thấu đáo tư duy kinh tế của Smith, chúng ta cần hợp nhất hai con người Adam Smith lại với nhau thành một. Trong chủ đề đạo đức và tư lợi, sự hợp nhất đó càng cần thiết hơn bao giờ hết.
./.
Tôn Thất Thông & Hoàng Lan Anh, Tháng 11/2026
Trở về trang chủ
Xem thêm các bài viết và dịch của Tôn Thất Thông & Hoàng Lan Anh
***
Tài liệu tham khảo
- Rousseau, Jean-Jacques (1): Vom Gesellschaftsvertrag oder Grundsätze des Staatsrechts. ISBN 978-3-15-001769-2. Bản dịch của Hans Brockard từ nguyên tác tiếng Pháp: Du Contrat Social ou Principes du Droit Politique.
- Rousseau, Jean-Jacques (3): The Social Contract. ISBN 978-1-85326-781-9. Bản dịch của H. J. Tozer từ nguyên tác tiếng Pháp: Du Contrat Social.
- Schäfer, Matthias: Zwichen Eigennutz und Gier (Giữa tư lợi và long tham). KAS Politische Meinung
- Smith, Adam (1): An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (Khảo sát bản chất và nguồn gốc sự phồn vinh của các quốc gia). ISBN 978-01-9283-546-8 hoặc 01-9283-546-7.
- Smith, Adam (2): The Theory of Moral Sentiments (Lý thuyết về cảm xúc luân lý). ISBN 0-486-45291-3.
- Starbatty, Joachim: Klassiker des ökonomischen Denkens (Những tác giả kinh điển về tư tưởng kinh tế). ISBN 978-3-86820-126-0.
- Thieme, Sebastian: Mythos Adam Smith (Huyền thoại Adam Smith) – Open Access Repository – http://www.ssoar.info.
- Ziegler, Walther (ROUSSEAU): Rousseau trong vòng 60 phút. Nhà xuất bản Hồng Đức và Văn Lang 2019. ISBN 978-604-9948-31-2.
Tủ sách “Những nhà tư tưởng lớn” (Tô Tuấn Lưu dịch từ bản tiếng Đức: Rousseau in 60 Minuten. ISBN 978-3-7347-2555-5). - Ziegler, Walther (SMITH): Smith trong vòng 60 phút. Nhà xuất bản Hồng Đức và Văn Lang 2019. ISBN 978-604-9948-30-5.
Tủ sách “Những nhà tư tưởng lớn” (Tôn Thất Thông dịch từ bản tiếng Đức: Smith in 60 Minuten. ISBN 978-3-7347-8157-5). - Ziv, Ilan – Phim tài liệu trên ARTE.TV: Adam Smith und Wohlstand der Nationen (Adam Smith và Phồn vinh các Quốc gia).
Ghi Chú
[1] Xem A. Smith (1) trang 22 – Quyển I, Chương II.
[2] Xem ARTE.TV – Ilan ZIV: Adam Smith và Phồn vinh các Quốc gia.
[3] Xem A. Smith (1) trang 291 – Quyển IV, Chương II.
[4] Xem M. Schäfer – Zwischen Eigenutz und Gier (Giữa tư lợi và lòng tham)
[5] Xem J. Starbatty, trang 139-140 – Horst Claus Recktenwald.
[6] Xem M. Schäfer – Zwischen Eigenutz und Gier (Giữa tư lợi và lòng tham)
[7] Xem ARTE.TV – Ilan ZIV: Adam Smith và Phồn vinh các Quốc gia.
[8] Xem ARTE.TV – Ilan ZIV: Adam Smith và Phồn vinh các Quốc gia.

