ĐẠO KHỔNG QUÝ TRỌNG THỰC TIỄN HƠN LÝ LUẬN

Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng

Lão tử và Trang tử là người đầu tiên luận về bản tính con người. Đạo thánh nhân không luận việc này.

Người đầu tiên luận về bản tính bẩm sinh của con người là Lão tử và Trang tử ⁽¹⁾. Đạo thánh nhân không xem trọng việc này.

Đạo Khổng quý việc tập luyện thực tế không phải lý thuyết

Đối với người có chí muốn học tập đạo, nếu nghe bản tính bẩm sinh con người vốn là tốt (thiện) thì càng lấy làm khích lệ để tu dưỡng; nếu nghe bản tính bẩm sinh con người vốn là xấu (ác) thì càng nỗ lực sửa chữa bản tính mình.

Đối với người không có chí muốn học tập đạo, nếu nghe bản tính bẩm sinh con người vốn là xấu thì bỏ không học tập nữa; nếu nghe bản tính bẩm sinh con người vốn là tốt (thiện) thì ỷ cậy vào bản tính tốt đó không học tập.

Do lý do trên, đạo Khổng quý việc tập luyện thực tế hơn là lý luận ⁽²⁾.

Lý do Mạnh tử đặt ra thuyết tính vốn thiện và Tuân tử đặt ra tính vốn ác

Tử Tư và Mạnh tử có phần bị lời phê bình của Lão tử và Trang tử làm lung lay do đó xướng ra thuyết tính thiện để đề kháng lại. Tuân tử lo ngại thuyết tính vốn thiện sẽ làm cho người đời bỏ phế lễ nhạc không chịu học tập và thực hiện nữa nên xướng ra tính vốn ác chống lại thuyết của Mạnh tử ⁽³⁾. Việc làm của Tử Tư, Mạnh tử và Tuân tử đều là để cứu nội dung thảo luận lúc đương thời khỏi bị sai lầm đưa đến nguy hại cho xã hội, nhất quyết không phải để lý luận cho đến cùng tận. Âu Dương tử (tức Âu Dương Tu, 1007~1072, thời Tống) cho rằng bản tính bẩm sinh con người tốt hay xấu không phải là việc cần gấp của người học hoặc học giả do đó các thánh nhân hiếm khi đề cập đến ⁽⁴⁾. Thật có thể nói đây là ý kiến hơn người (xuất chúng).

Tóm tắt ý quan trọng– Đầu tiên luận về bản tính bẩm sinh của con người là Lão tử và Trang tử. – Đạo Khổng quý trọng việc tập luyện cụ thể và thực hành không phải lý luận.- Tử Tư, Mạnh tử đặt ra thuyết tính vốn thiện là để chống lại chủ trương của Lão tử và Trang tử. Tuân tử đặt ra thuyết vốn ác là để người đời không bỏ phế lễ nhạc làm tổn hại xã hội. Cả 2 đều là để cứu giúp xã hội khỏi bị tai hại.- Âu Dương Tu cho rằng các thánh nhân hiếm đề cập đến thiên ác của bản tính bẩm sinh của con người là bởi vì đó không phải là vấn đề cần gấp.

Nguyễn Sơn Hùng
Dịch xong ngày 21/8/2026
Xem lại và bổ sung ngày 23/10/2026

Trở về trang chủ
Xem thêm cùng tác giả: Những bài viết và dịch của Nguyễn Sơn Hùng

***

Nhận xét tổng thể(1) Bài này cho chúng ta thấy đạo tiên hoặc đạo Khổng chú trọng vào tác dụng thực tế không như Tống Nho chủ trương. Không những Sorai mà ngay cả Âu Dương Tu cũng có cùng quan điểm. Lần đầu tiên người dịch có dịp đọc nội dung Đáp Lý Hủ Đệ Nhất Thư và Đệ Nhị Thư trong Văn Trung Tập của ông và thán phục nhận xét xác đáng của ông. Có lẽ, để hiểu thêm về đạo Khổng cần nên tham khảo các tác phẩm của ông.

Ghi chú(1) Theo giáo thụ Nishida Taichirô, trong sách Lão tử không có chữ tính性(bản tính con người) chỉ có các từ như anh nhi (trẻ mới sinh, trong chương 10), xích tử (trẻ mới sinh,trong chương 55) để nói trạng thái nên có của con người. Trong chương 16 sách Lão Tử viết như sau:致虚極、守靜篤。萬物並作、吾以觀復。夫物芸芸、各復歸其根。歸根曰靜、是謂復命。復命曰常、知常曰明、不知常、妄作凶。知常容。容乃公。公乃全。全乃天。天乃道。道乃久。沒身不殆。Trí hư cực, thủ tĩnh đốc, vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục. Phù vật vân vân, các phục qui kì căn. Qui căn viết tĩnh, thị vị phục mệnh ^(*). Phục mệnh viết thường. Tri thường viết minh, bất tri thường vọng tác hung. Tri thường dung, dung nãi công, công nãi toàn, toàn nãi thiên, thiên nãi đạo, đạo nãi cửu, một thân bất đãi. Dịch (Nguyễn Hiến Lê)

• Hết sức giữ được cực hư, cực tĩnh xem vạn vật sinh trưởng ta thấy được qui luật phản phục [vạn vật từ vô mà sinh ra rồi trở về vô]. Vạn vật phồn thịnh đều trở về căn nguyên của chúng [tức đạo]. Trở về căn nguyên thì tĩnh, [tĩnh là bản tính của mọi vật, cho nên] trở về căn nguyên gọi là “trở về mệnh”. Trở về mệnh là luật bất biến (thường) của vật. Biết luật bất biến thì sáng suốt (trí), không biết luật bất biến thì vọng động mà gây hoạ. Biết luật bất biến thì bao dung (dung), bao dung thì công bình [vô tư], công bình thì bao khắp, bao khắp thì phù hợp với tự nhiên, phù hợp với tự nhiên thì phù hợp với đạo,Ghi chú (Nguyễn Hiến Lê)Trong đoạn cuối, “công nãi toàn”, có bản chép là “công nãi vương” 王, và có người dịch là “vua”; lại có người hiểu chữ toàn ở đó là hoàn toàn.Ghi chú của người dịch(*) Vương Bật王弼 chú giải: phục mệnh tắc đắc tính mệnh chi thường復命則得性命之常, trở về mệnh tức là có được sự không thay đổi của bản tính bẩm sinh của trời cho.
  Câu đầu tiên trong chương 16 Thiện Tính sách Trang Tử viết: 繕性於俗，俗學以求復其初；滑欲於俗，思以求致其明；謂之蔽蒙之民。Thiện tính ư dục, dục học dĩ cầu phục kỳ sơ; hoạt dục ư tục, tư dĩ cầu trí kỳ minh vị chi tế mông chi dân.Dịch (Nguyễn Hiến Lê)Người nào muốn sửa tính mà dùng cái học thức thế tục để khôi phục bản thể của nó, người nào muốn chế dục mà dùng những tư tưởng thế tục để được sáng suốt, những người đó là bọn mê muội.
  (2) Chương 2 thiên 17 Dương Hóa sách Luận Ngữ viết:子曰：性相近也，習相遠也。 Tử viết: “Tính tương cận dã; tập tương viễn dã.”Dịch (Nguyễn Hiến Lê)Khổng tử nói: “Bản tính con người gần giống nhau, do tập nhiễm mới khác xa nhau.”
  Trong thiên Thất Thập Đệ Tử Giải sách Khổng Tử Gia Ngữ viết:叔仲會，魯人，字子期，少孔子五十歲。與孔琁年相比，每孺子之執筆記事於夫子，二人叠侍左右。孟武伯見孔子而問曰：「此二孺子之幼也。於學豈能識於壯哉？」孔子曰：「然少成則若性也，習慣若自然也。」
  Thúc Trọng Hội, Lỗ nhân, tự Tử Kỳ, thiểu Khổng tử ngũ thập tuế. Dự Khổng Quỳnh niên tương tỉ, mỗi nhụ tử chi chấp bút ký sự ư phu tử, nhị nhân điệp thị tả hữu. Mạnh Võ Bá kiến Khổng tử nhi vấn viết “ Thư nhị nhụ tử chi ấu dã. Ư học khởi năng thức ư tráng tai?” Khổng tử viết “Nhiên thiểu thành tắc nhược tính dã, tập quán nhược tự nhiên dã.”Tạm dịchThúc Trọng Hội, người nước Lỗ, tên tự là Tử Kỳ, nhỏ hơn Khổng tử 50 tuổi. Trọng Hội bằng tuổi với Khổng Quỳnh. Hai người được chọn ra trừ lớp thiếu niên để ghi chép lại lời của Khổng tử. Khi cần ghi chép việc gì thì 2 người này thay phiên hầu bên trái và bên mặt của Khổng tử để ghi chép lại.
• Mạnh Võ Bá đến gặp Khổng tử hỏi (khi ông thấy 2 thiếu niên hầu 2 bên Khổng tử ghi chép) “Hai thiếu niên này có khả năng học vấn như người lớn tuổi sao mà dùng để ghi chép?” Khổng tử trả lời: “Lúc trẻ mà có khả năng thì giống như bản tính bẩm sinh, do thường ngày tập luyện mà có được thì cũng giống như tự nhiên (tức như bản tính bẩm sinh)”.
  (3) Xem Biện Đạo (1).
  (4) Âu Dương Tu (1007~1072), tên tự là Vĩnh Thúc. Trong thư trả lời thứ 2 cho Lý Hủ 李詡 (người đã gửi tác phẩm Tính Toàn性詮 cho Âu Dương Tu) trong quyển 47 Văn Trung Tập 文忠集của Âu Dương Tu viết như sau: 夫性非學者之所急、而聖人之所罕言也。Phu tính phi học giả chi sở cấp, nhi thánh nhân chi sở hãn ngôn dã.Tạm dịchVấn đề bản tính con người không phải là đề tài quan trọng cấp bách của người học, và các thánh nhân rất hiếm đề cập đến đề tài này.(Trong bức thư trên Âu Dương Tu nói kinh Dịch, kinh Xuân Thu, kinh Thi, kinh Thư, sách Lễ Ký, lục kinh không đề cập đến việc bản tính con người vốn tốt hay xấu. Trong sách Luận Ngữ (chương 2 thiên 17 Dương Hóa), Khổng tử chỉ có 1 lần đề cập đến câu Tính tương cận, tập tương viễn dã性相近習相遠者(bản tính bẩm sinh con người không khác nhau nhiều, thói quen tập quán làm con người khác nhau nhiều đi) mà ông cho là thành ngữ (tức cổ ngữ (châm ngôn cổ đại), từ Sorai thường dùng. Âu Dương Tu cho rằng vấn đề quan trọng cấp thiết của người quân tử là tu thân trị người (為君子者修身治人vi quân tử giả tu thân trị nhân). Ngoài ra ông cũng nói các thuyết của Mạnh tử, Cốc tử, Tuân tử…đều có cùng chung mục đích là khuyên người nên tu thân tốt đẹp. Đọc nội dung thư trả lời trên phải công nhận đánh giá của Sorai dành cho Âu Dương Tu là xác đáng. Văn Trung Tập gồm 153 quyển và Phụ lục 5 quyển.)
  Trong chương 12 thiên 5 Công Dã Tràng sách Luận Ngữ viết:子貢曰：夫子之文章，可得而聞也；夫子之言性與 天道，不可得而聞也。 Tử Cống viết: “Phu tử chi văn chương khả đắc nhi văn dã. Phu tử chi ngôn tính dữ thiên đạo, bất khả đắc nhi văn dã.” Dịch (Nguyễn Hiến Lê)Tử Cống nói: “Công trình nghiên cứu về văn hóa (như Thi, Thư, Lễ, Nhạc) của thầy (tức Khổng tử) thì chúng ta được nghe, còn quan niệm về thiên tính và đạo trời của thầy thì chúng ta không được nghe.” Chú thích Nguyễn Hiến Lê)Danh từ “văn chương” thời đó khác với thời nay, mà trỏ những điển tịch cổ. – Có người hiểu: “văn chương” là đạo đức, văn từ.Ghi chú của người dịchTrong Luận Ngữ Trưng, Sorai cũng cho rằng văn chương trong chương trên là lễ nhạc.
  Nguyên văn
• 言性自老荘始。聖人之道所無也。苟有志於道乎。聞性善則益勧。聞性悪則力矯。苟無志於道乎。聞性悪則棄不為。聞性善則恃不為。故孔子之貴習也。子思孟子蓋亦有屈老荘之言。故言性善以抗之爾。荀子則慮夫性善之説必至廃礼楽。故言性悪以反之爾。皆救時之論也。豈至理哉。欧陽子謂性非学者之所急。而聖人之所罕言也。可謂卓見。
  Âm Hán Việt của nguyên vănNgôn tính tự Lão Trang thủy. Thánh nhân chi đạo sở vô dã. Cẩu hữu chí ư đạo hồ. Văn tính thiện tắc ích khuyến. Văn tính ác tắc lực kiểu. Cẩu vô chí ư đạo hồ. Văn tính ác tắc khí bất vi. Văn tính thiện tắc thị bất vi. Cố Khổng tử chi quý tập dã. Tử Tư Mạnh tử cái diệc hữu khuất Lão Trang chi ngôn. Cố ngôn tính thiện dĩ kháng chi nhĩ. Tuân tử tắc lự phu tính thiện chi thuyết tất chí phế lễ nhạc. Cố ngôn tính ác dĩ phản chi nhĩ. Giai cứu thời chi luận dã. Khởi chí lý tai. Âu Dương tử vị tính phi học giả chi sở cấp. Nhi thánh nhân chi sở hãn ngôn dã. Khả vị trác kiến.
  Tài liệu tham khảo
• (1) Trách nhiệm biên tập Bitô Masahide (1983): Ogyuu Sorai – Danh Trứ của Nhật Bản 16, Chuo Koron sha.
• (2) Nishida Taichirô hiệu chú (1973): Ogyuu Sorai – Nhật Bản Tư Tưởng Đại Hệ 36, Iwanami Shoten.
• (3) Nguyễn Hiến Lê (1977): Lão Tử – Đạo Đức Kinh, Văn Hóa Thông Tin.
• (4) Nguyễn Hiến Lê (1994): Trang Tử và Nam Hoa Kinh, Văn Hóa Thông Tin.(5) Lý Minh Tuấn (2010): Tứ Thư Bình Giải, Tôn Giáo.