ĐẠO KHỔNG VỐN LÀ CHẾ ĐỘ AN DÂN CỦA THÁNH VƯƠNG

Tác giả: Ogyu Sorai
Dịch giả: Nguyễn Sơn Hùng

Đạo là tên chung để gọi lễ nhạc luật pháp và chính sách quản trị quốc gia

Đạo là tên gọi tổng hợp(tên tổng hợp, tên chung). Đạo dùng để chỉ chung tất cả nội dung gồm có lễ, nhạc, hình phạt và công việc hành chính hoặc các chính sách (dưới đây viết tắt là lễ nhạc hình chính) mà các thánh vương cổ đại đã đặt ra. Nếu tách bỏ lễ nhạc hình chính thì không còn cái gọi là đạo. Thí dụ như “Người tài giỏi thì hiểu hoặc biết được những điều trọng đại, người không giỏi lắm thì hiểu hoặc biết được điều nhỏ ít quan trọng hơn. Trong xã hội đương thời không có nơi nào là không có đạo củavua Văn và vua Võ”⁽¹⁾. Hoặc như khi nghe tiếng đàn và hát ở Vũ Thành, Khổng tử chê Tử Du dùng “dao mổ bò để mổ gà” thì Tử Du trích dẫn lời Khổng tử nói về hiệu quả dạy đạo (tức lễ nhạc)đối với người quân tử và người tiểu nhân⁽²⁾. Chúng ta có thể thấy đạo Khổng là lễ nhạc hình chính qua các thí dụ trên. Khổng An Quốc (cháu đời thứ 11 của Khổng tử ) cũng chú thích đạo là lễ nhạc. Điều này cho thấy ý nghĩa của ngôn từ đời Hán chưa mất đi ý nghĩa của cổ đại.

Quan điểm quý tinh精khinh thô粗của Tống Nho này đưa tới việc trọng chuyên sâu và khinh tổng hợp đa dạng

Đến đời sau này người đời quý trọng thứ tinh mật (rành rõi khít khao) xem nhẹ thứ thô sơ giản dị (giản thô). Chủ trương này bắt đầu từ Chu Liêm Khê (tức Chu Đôn Di, 1017 ~1073, người xây dựng nền lý học đời Tống, lúc nhỏ theo học nhị Trình). Chủ trương của Liêm Khê xuất phát từ 2 chữ đạo道và khí 器trong kinh Dịch ⁽³⁾(trong Hệ Từ Truyện của kinh Dịch viết: cái vô hình (hình nhi thượng) gọi là đạo, cái hữu hình (hình nhi hạ) là khí (vật chứa đựng)). Liêm Khê đặc biệt không biết rằng chữ đạo trong kinh Dịch là đạo (quy luật của biến hóa, thay đổi) của kinh Dịch, và hìnhlà hình thể được hình thành do kết hợp của âm và dương trong khi đó khí 器 là dụng cụ được chế tạo theo 1 tiêu chuẩnnào đó. Kinh Dịch là sách dùng để bói toán. Ý nghĩa các từ ngữ trong kinh Dịch không xem giống như trong các kinh sách khác^(a). Tương tự, Tống Nho giải thích ý nghĩa của đạo là cái lýtất nhiên mà mọi sự vật cần phải được thực hiện theo y như vậy. Đó là học thuyết cách vật cùng lý格物窮理của Tống Nho (nghiên cứu, xem xét đến cái nguyên lý cuối cùng của mỗi sự vật). Tống Nho muốn người học phải tự tìm kiếmcái lý tất nhiên mà mọi sự vật cần phải thực hiện theo đóvà từ đó mà lập ralễ nhạc hình chính.

Tuy nhiên,các tiên vươngvốn là bậcthánh nhân. Chỉ là người dân thường mà muốn nắm được quyền hạn chế định ra lễ nhạc hình chính nếu không phải vượt quyền hạn thì cũng là vọng tưởng, thật là người không biết thân phận của mình ^(b).

Lúc gần đây có người chuyên căn cứ vào sách Trung Dung và sách Mạnh Tử, và nghĩ rằng hiếu đễ, ngũ thường (nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) là đạo (ý nói Itô Jinsai). Họ không biết trong sách Trung Dung viết “Đạt đạo củathiên hạlà 5 (nghĩa, thân, biệt, tự, tín)”⁽⁴⁾ vốn là đạo tiên vương, và họ hoàn toàn không hiểu rằng ý nghĩa của câu trên là, 5 thứ này có thể áp dụng thích hợp cho từ thiên tử đến thứ dân, chứ không phải có ý nghĩa là 5 thứ này là diễn tả hết tất cả nội dung của đạo tiên vương ^(c).

Trong sách Mạnh Tử viết “Đạo của Nghiêu Thuấn chỉ có 2 thứ hiếu và đễ” ⁽⁵⁾, câu trong sách Trung Dung viết “Để leo được đến nơi vị trí cao cần phải bắt đầu từ vị trí thấp” ⁽⁶⁾ là có cùng 1 ý nghĩa giống nhau, chứ không phải chỉ có hiếu và đễ là nói lên hết được nội dung của đạo Nghiêu Thuấn.

Ngoài ra, việc cho rằng trung dung là đạolà tủy theo suy nghĩ của bản thân, có thể chọn (đức, tiêu chuẩn) trung dung để sinh sống hoặc hành động nhưng nếu không học đạo tiên vương thì biết lấy đâu làm tiêu chuẩn của trung dung?

Ngoài ra, chủ trương cho rằng “cái qua lại không ngừng là đạo” (có trong Ngữ Mạnh Tự Nghĩa của Jinsai) mà người đó tự mãn cho rằng là “học thuyết tử hoạt (tĩnh và động)” thật ra cũng là thuộc loại “quý trọng thứ tinh mật mà xem thường thứ thô sơ giản dị”. Tất cả đều là do việc không nhận thức rằng đạo là tên gọi tổng hợp của lễ nhạc hình chính (nói ngắn gọn là chế độ) của công cuộc quản trị xã hội con người.

Tóm tắt ý quan trọng

– Đạo (đạo tiên vương, đạo Khổng) là tên tổng hợp để chỉ tất cả nội dung cụ thể của lễ nhạc, luật pháp và chính sách (nói ngắn gọn là chế độ) quản trị xã hội con người để được sống an vui.

– Vì đạo là chế độ quản trị dân nên được đặt ra sao cho mọi người đều có thể hiểu, người giỏi thì hiểu cái trọng yếu, người dở thì hiểu cái thấp, cái nhỏ.

– Từ khi Chu Đôn Di lấy từ đạo trong kinh Dịch để giải thích đạo và xây dựng lên nền tảng của lý học mà Chu tử đã kế tiếp thì xuất hiện quan điểm quý tinh tiện (khinh) thô đưa đến việc trọng chuyên sâu mà xem nhẹ tính tổng hợp và đa dạng làm cho đạo Khổng trở nên hạn hẹp và không thực dụng. Đặc biệt đạo Khổng vốn là đạo mà các thánh vương cổ đại đặt ra để đời sau theo đó mà quản trị an dân đã trở thành hạn hẹp chỉ hạn chế trong việc tu thân có đạo đức xem thường việc giáo dục tài nghệ để phục vụ xã hội.

– Tống Nho muốn người học phải tự tìm kiếmcái lý tất nhiên mà mọi sự vật cần phải thực hiện theo đóvà từ đó mà lập ralễ nhạc, luật pháp và chính sách. Sorai cho rằng nghĩ như vậy thì không vượt phận thì cũng là vọng tưởng.

– Ngoài ra cũng gây ra sự hiểu hoặc giải thích sai lầm về đạo Khổng. Thí dụ như 5 đạt đạo (nghĩa, thân, biệt, tự, tín) là có thể áp dụng cho từ thiên tử đến thứ dân chứ không phải chứ không phải là diễn tả được hết nội dung của đạo. Tương tự như vậy hiếu đễ không phải diễn tả hết đạo của Nghiêu Thuấn.

Nguyễn Sơn Hùng – Dịch xong ngày 4/5/2026 – Xem lại ngày 10/5/2026

Trở về trang chủ
Xem thêm cùng tác giả: Những bài viết và dịch của Nguyễn Sơn Hùng

Nhận xét

(a) Đúng như Sorai nói mục đích chính yếu của kinh Dịch là bói toán. Tuy nhiên kinh Dịch cũng có thể căn cứ vào các quy luật biến đổi của sự vật mà dự đoán cho tương lai. Do dó, cũng có khả năng ứng dụng các quy tắc, quy luật biến hóa của kinh Dịch mà dự đoán hiệu quả của các chính sách quản trị. Tuy nhiên thành quả của kinh Dịch trong lĩnh vực này chưa được kiểm nghiệm do đó có lẽ không nên áo dụng vào những công việc quan trọng.

(b) Đối với thời đại hiện nay ý tưởng này không còn thích hợp! Mặc dù không phải dễ có được địa vị lập ra lễ nhạc chính hình nhưng không phải là không có khả năng và hoàn toàn không có cơ hội để cống hiến.

(c) Người dịch không biết Sorai căn cứ vào đâu mà nói như vậy, người dịch tin rằng Jinsai không hiểu như vậy, và nghĩ rằng người thường cũng không hiểu như vậy. Jinsai cho rằng cho rằng 5 đạt đạo này là quan trọng của đạo thì có thể. Tương tự như vậy cho trường hợp hiếu đễ.

Nhận xét tổng thể

(1) Chủ trương cho rằng đạo tiên vương là chế độ mà các thánh vương cổ đại lập ra để quản trị dân chúng sống an vui là chí lý nếu chúng ta tìm hiểu các việc làm của các vị vua thời cổ đại. Thí dụ vua Phục Hy lập ra chữ viết, dạy cho dân cách săn bắn, đánh cá, nuôi gia súc. Vua Thần Nông dạy dân y dược, và lập ra chợ để dân trao đổi đồ vật. Vua Hoàng Đế dạy dân nuôi tầm để dệt lụa, lập ra chế độ y phục, nhà ở. Vua Nghiêu chọn người tài đức để nhường ngôi vị, tất cả đều mong muốn xã hội con người được ấm no hạnh phúc.

(2) Quan điểm quý tinh khinh thô có ưu điểm trong học thuật, đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu. Tuy nhiên nếu trong việc quản trị 1 đất nước mà chỉ có như vậy thì chắc chắn không tốt. Chính vì Tống Nho đã quên đi hoặc không hiểu rõ đức nhân mà đạo tiên vương cũng như Khổng tử đặt trên hết là an dân nên không phát hiện ra tầm quan trọng của quan điểm tổng thể, bao quát to rộng, đa dạng và điều hòa trong công việc quản trị quốc dân. Cảnh báo của Sorai thật quý báu vô cùng cho bậc sĩ có lòng vì nước vì dân, tức là kẻ sĩ có lòng nhân hoặc đức nhân.

Kinh nghiệm về quản lý lũ lụt (trị thủy) của lưu vực sông đã giúp cho người dịch nhanh chóng nhận thức được tầm quan trọng của quan điểm tổng hợp bao quát to rộng (comprehensive), đa dạng và điều hòa.

Ghi chú

•  Chương 22 thiên 19 Trử Trương sách Luận Ngữ:

衛公孫朝問於子貢曰：仲尼焉學？子貢曰：文，武之道，未墜於地，在人。賢者識其大者，不賢者識其小者，莫不有文，武之道焉。夫子焉不學，而亦何常師之有？

Vệ Công tôn Triều vấn ư Tử Cống viết: “Trọng Ni yên học?” Tử Cống viết: “Văn, Vũ chi đạo, vị trụy ư địa, tại nhân. Hiền giả chí kỳ đại giả; bất hiền giả chí kỳ tiểu giả, mạc bất hữu Văn, Vũ chi đạo yên.Phu tử yên bất học, nhi diệc hà thường sư chi hữu?”

Dịch (Nguyễn Hiến Lê)

Công tôn Triều (đại phu nước Vệ) hỏi Tử Cống: “Ông Trọng Ni học với ai?” Tử Cống đáp: “Đạo của vua Văn vua Võ (nhà Chu) chưa mất, còn có người bảo tồn được. Người hiền ghi được những điều trọng đại, người bất hiền nhớ được những điều nhỏ nhặt, không đâu không có đạo của vua Văn vua Võ.Thầy tôi gặp đâu mà không học, hà tất phải học riêng một thầy nào?”

• Chương 3 thiên 17 Dương Hóa sách Luận Ngữ:

子之武城，聞弦歌之聲，夫子莞爾而笑曰：割雞焉用牛刀？子游對曰：昔者，偃也聞諸夫子曰：“君子學道則愛人，小人學道則易使也。” 子曰：二三子，偃之言是也，前言戲之耳！

Tử chi Vũ Thành, văn huyền ca chi thanh. Phu tử hoãn nhĩ nhi tiếu viết: “Cát kê yên dụng ngưu đao?” Tử Du đối viết: “Tích giả, Yển dã văn chư Phu tử viết: ‘Quân tử học đạo tắc ái nhân; tiểu nhân học đạo tắc dị sử dã.’” Tử viết: “Nhị tam tử, Yển chi ngôn thị dã. Tiền ngôn hý chi nhĩ.”

Dịch (Nguyễn Hiến Lê)

Khổng tử tới Võ Thành (nơi Tử Du làm quan tể), nghe tiếng hát đàn. Ông mỉm cười bảo: “Mổ gà cần chi đến dao mổ bò?” Tử Du thưa: “Ngày trước, Yển con nghe thầy dạy: “Người quân tử học đạo (lễ nhạc) thì yêu người, kẻ tiểu nhân học đạo thì dễ sai khiến”. Khổng tử nói: “Này các trò, lời anh Yển đúng, lời ta mới nói chỉ là đùa thôi.”

• Tiết 5 chương 8 Hệ Từ Truyện thượng viết:

是故形而上者謂之道，形而下者謂之器，化而裁之謂之，推而行之謂之通，舉而措之天下之民，謂之事業。

Tạm dịch: Do đó, cái vô hình (hình nhi thượng) gọi là đạo, cái hữu hình (hình nhi hạ) gọi là khí (dụng cụ dùng để chứa đựng). Lấy tiêu chuẩn của con người hoặc theo quy luật tự nhiên mà phân loại, sắp xếp các biến đổi của mọi vật gọi là biến變. Áp dụng các nguyên lý biến đổi của mọi vật để thực hành thuận lợi gọi là thông通. Định ra các chế độ, chính sách để thực hiện các phương châm hoặc mục đíchvà phố biến để thực thi trong xã hội gọi sự nghiệp.

(4) Sách Trung Dung viết: 天下之達道五，所以行之者三，曰：君臣也、父子也、夫婦也、昆弟也、朋友之交也。五者，天下之達道也。知、仁、勇三者，天下之達德也。

Tạm dịch:Có 5 đạt đạo trong thiên hạ và 3 đức để thực hiện. Cụ thể là, quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới (quân thần), quan hệ cha mẹ và con cái, quan hệ vợ và chồng, quan hệ qua lại giữa bản thân và bè bạn. Đó là 5 thứ đạt đạo.Trí, nhân, dũng 3 thứ. Đó là đạt đức của thiên hạ.
“Đạt đạo củathiên hạlà 5 (nghĩa, thân, biệt, tự, tín)”

• Chương 2 thiên 12 Cáo Tử hạ sách Mạnh Tử viết: 堯舜之道，孝弟而已矣。

Tạm dịch: Đạo của Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ.

• Trong sách Trung Dung viết:君子之道，辟如行遠必自邇，辟如登高必自卑。

Tạm dịch:Đạo của người quân tử tỉ dụ giống như muốn đi được xa thì chắc chắn phải bắt đầu từ việc đi được đến chỗ gần; giống như muốn leo lên được đến nơi cao thì nhất định phải leo được đến nơi thấp trước đó.

Nguyên văn

道者統名也。挙礼楽刑政凡先王所建者。合而命之也。非離礼楽刑政別有所謂道者也。如日賢者識其大者。不賢者識其小者。莫不有文武之道焉。又如武城絃歌。孔子有牛刀誚。而子游引君子小人学道。可見已。孔安国註。道謂礼楽也。古時言語漢儒猶不失其伝哉。

後世貴精賤粗之見。昉於濂溪。濂溪乃淵源於易道器之言。殊不知道謂易道也。形謂奇偶之象也。器謂制器也。易自卜筮書。不可与它経一視焉。如宋儒訓道為事物当行之理。是其格物窮理之学。欲使学者以己意求夫当行之理於事物。而以此造礼楽刑政焉。夫先王者聖人也。人人而欲操先王之権。非僭則妄。亦不自揣之甚。

近世又有專拠中庸孟子。以孝弟五常為道者。殊不知所謂天下達道五者。本謂先王之道可以達於天子庶人者有五也。非謂五者可以尽先王之道也。堯舜之道。孝弟而已矣。亦中庸登高必自卑意。非謂堯舜之道尽於孝弟也。又如以中庸為道。亦欲以己意択所謂中庸者。苟不学先王之道。則中庸将何準哉。又如以往来弗已為道。是其人所自負死活之說。猶爾貴精賤粗之流哉。凡是皆坐不識道為統名故耳。

Tài liệu tham khảo

• Trách nhiệm biên tập Bitô Masahide (1983): Ogyu Sorai – Danh Trứ của Nhật Bản 16, Chuo Koron sha.
•  Nhiều dịch giả/tác giả (1973): Ogyu Sorai – Nhật Bản Tư Tưởng Đại Hệ 36, Iwanami Shoten.