Nguyễn Hữu Đổng
Pháp luật phát triển bền vững là gì? Đây là khái niệm chưa được giới nghiên cứu trong toàn cầu làm rõ sự thật, nguyên nhân dẫn đến pháp luật chưa bảo đảm công bằng bình đẳng công lý trong môi trường sống xã hội, chưa bảo đảm trong sạch hài hoà trong môi trường sống tự nhiên-thiên nhiên; thậm chí hiện nay môi trường thiên nhiên đang bị huỷ hoại nghiêm trọng và xã hội loài người có nguy cơ bị diệt vong bởi lòng tham tiền-quyền-danh hay tham-sân-si của nhiều người. Bằng tư duy chân thật, khảo luận lý giải làm rõ và hạn chế hiểu biết khái niệm này, đồng thời đưa ra khuyến cáo.
Hiểu pháp luật phát triển bền vững bằng tư duy chân thật như sau: cơ quan lập pháp (quốc hội) hay nghị viện trong quốc gia “tư duy không chân thật” là không xây dựng các chính sách phát triển vững chắc; cơ quan hành pháp (chính phủ) hay chính quyền trung ương trong quốc gia “tư duy chưa chân thật” là chưa thực hiện các chính sách phát triển lâu bền; cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp (toà án, viện kiểm sát hay viện công tố) trong quốc gia “tư duy chân thật” [1] là xây dựng, thực hiện, thực thi các chính sách phát triển lâu bền vững chắc hay phát triển bền vững- chính sách phát triển bảo đảm “môi trường sống thiên nhiên trong sạch hài hoà lâu bền, môi trường sống xã hội công bằng bình đẳng công lý vững chắc” [2]. Tức pháp luật phát triển bền vững là cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp trong quốc gia xây dựng, thực hiện, thực thi các chính sách bảo đảm môi trường sống thiên nhiên trong sạch hài hoà lâu bền, môi trường sống xã hội công bằng bình đẳng công lý vững chắc; không có pháp luật phát triển bền vững thì không có môi trường sống của thiên nhiên và xã hội như vậy. Nói cách khác, pháp luật phát triển bền vững gắn liền với chính sách phát triển bền vững – chính sách bảo đảm môi trường sống bền vững của thiên nhiên và xã hội; hiện tại con người đang “huỷ diệt thiên nhiên kinh khủng” [3] hay “con người làm xáo trộn hệ thống tự nhiên” [4] hoặc chạy đua vũ trang cũng như “chạy đua vũ khí hạt nhân” [5] là do bởi con người đang thiếu pháp luật này.
Bằng lý giải và định nghĩa nêu trên cho thấy rằng, để hiểu pháp luật phát triển bền vững, con người cần chân thật về tư duy, bởi tư duy chân thật là tư duy không chủ nghĩa còn tư duy không chân thật là tư duy chủ nghĩa (tư duy lệch lạc) hay “tư duy không văn hoá không phát triển” [6]; không tư duy chân thật hay không tư duy văn hoá là con người không hiểu rõ sự thật các thuật ngữ khái niệm, như: hiến pháp, thể chế, chính sách, luật, pháp luật, văn, văn hoá, chân thật, luật chân thật, luật hiến pháp hay luật phát triển. Chẳng hạn, ở nhiều nước trên thế giới hiện nay, chính phủ và nghị viện chưa chân thật là chưa thể có hiến pháp chân thật hay chưa có sự chân thật của hiến pháp mà chỉ có “chủ nghĩa hiến pháp” (chủ nghĩa hợp hiến) [7] – tức lệch lạc (thiên lệch) của hiến pháp; còn ở Việt Nam, chính phủ và quốc hội không chân thật là không thể có luật chân thật hay “luật phát triển” [8] mà chỉ “có một rừng luật nhưng khi xét xử lại dùng luật rừng” [9].
Hiện nay, giới nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam chưa hiểu đúng thực chất khái niệm “pháp luật”, “phát triển” và đặc biệt là “phát triển bền vững”. Trong từ điển Bách khoa toàn thư mở hay Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (2005), pháp luật chỉ được giới nghiên cứu nhìn nhận chung chung “là một tập hợp các quy tắc được tạo ra và có thể thi hành bởi các cơ sở xã hội hoặc chính phủ để điều chỉnh hành vi” chứ chưa nhìn nhận đúng pháp luật là để bảo đảm môi trường sống của thiên nhiên và xã hội; phát triển chỉ được hiểu chung chung là “quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật” chứ không “nhìn nhận cụ thể là môi trường sống của thiên nhiên và xã hội trên trái đất của con đường vũ trụ” [10] thuộc hệ mặt trời; phát triển bền vững chỉ được nhìn nhận khái quát là “sự phát triển đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” [11]chứ không nhìn nhận là sự phát triển đáp ứng yêu cầu về môi trường sống lâu bền vững chắc của thiên nhiên và xã hội. Ngoài ra, giới nghiên cứu cũng chưa phân biệt rõ mối liên hệ giữa tăng trưởng và phát triển; chẳng hạn, giới này “chưa hiểu biết rõ mối liên hệ giữa hình thức tăng trưởng kinh tế về “lượng” gắn với quốc gia không phát triển bền vững; bản chất nội dung tăng trưởng kinh tế về “chất” gắn với quốc gia chưa phát triển bền vững; thực chất nguyên lý tăng trưởng kinh tế về “chất lượng” (tăng trưởng kinh tế xanh) gắn với quốc gia phát triển bền vững” [12].
Thiếu hiểu biết pháp luật, đặc biệt pháp luật phát triển bền vững là nguyên nhân làm cho giới nghiên cứu không hiểu rõ mối liên hệ giữa tư duy khoa học về con đường vũ trụ và khái niệm này như sau: pháp luật chưa bảo đảm môi trường sống lâu bền của thiên nhiên là con người “tư duy nội dung chưa khoa học” chưa hiểu biết “phía ngoài con đường vũ trụ chưa có môi trường sống”,pháp luật không bảo đảm môi trường sống vững chắc của xã hội là con người “tư duy hình thức không khoa học” không hiểu biết “phía trong con đường vũ trụ không có môi trường sống”, pháp luật bảo đảm môi trường sống bền vững của thiên nhiên và xã hội là con người “tư duy nguyên lý khoa học” [13] hiểu biết “con đường vũ trụ có môi trường sống” [14]. Nói cách khác, pháp luật phát triển bền vững chính là pháp luật bảo đảm môi trường sống bền vững của thiên nhiên và xã hội trên thế giới thuộc “quỹ đạo của trái đất” hay “con đường vũ trụ có thế gian các loài phát triển” [15]; không bảo đảm môi trường sống bền vững của thiên nhiên và xã hội tức là các quốc gia trên thế giới không có pháp luật phát triển bền vững.
Thiếu hiểu biết pháp luật phát triển bền vững làm loài người u mê về tri thức khoa học, nhiều người tham tiền-quyền-danh hay tham-sân-si không biết bảo vệ gìn giữ môi trường sống thiên nhiên và xã hội, dẫn đến thiên nhiên “đang bị tàn phá và hành tinh của chúng ta đang chứng kiến sự tuyệt chủng chưa từng có của nhiều loài động vật, thực vật” [16] hoặc “dẫn đến sự diệt vong của nhân loại” bởi “một thế giới kỹ thuật số ngày càng cắt đứt sự tương tác xã hội” – “tác hại không thể lường trước như biến đổi khí hậu từ nhiên liệu hóa thạch, vũ khí hạt nhân” và “sự ích kỷ của con người” [17].
Bằng tư duy chân thật, khảo luận khuyến cáo như sau:
1) Cần hiểu đúng khái niệm pháp luật:
Hiểu đúng khái niệm pháp luật cực kỳ quan trọng; không hiểu đúng khái niệm này là không hiểu đúng luật hiến pháp hay không hiểu đúng luật phát triển và chính sách phát triển.Luật hiến pháp chính là đạo luật cơ bản của quốc gia, còn Hiến chương Liên Hợp Quốc là đạo luật cơ bản của cộng đồng các quốc gia hay cộng đồng quốc tế.Pháp luật gắn liền với sự thật – sự chân thật của con người sống trong thiên nhiên và xã hội. Theo đó, pháp luật bao gồm các mặt chủ yếu sau: pháp luật của cá nhân không chân thật không phát triển, pháp luật của nhóm (pháp luật của nhà nước) chưa chân thật chưa phát triển, pháp luật của cộng đồng (pháp luật của nước-quốc gia) chân thật phát triển; hay pháp luật chưa chân thật chưa bảo đảm phát triển khoa học tự nhiên, pháp luật không chân thật không bảo đảm phát triển khoa học xã hội, pháp luật chân thật là bảo đảm phát triển khoa học tự nhiên và xã hội. Tức pháp luật chân thật hay luật pháp, luật, hiến pháp và Hiến chương Liên Hợp Quốc chân thật là bảo đảm phát triển các lĩnh vực của khoa học; chẳng hạn, như: khoa học tự nhiên, khoa học công nghệ, khoa học xã hội (xã hội học), luật học, chính trị học, kinh tế học, văn hoá học, khuyến học, v.v.. Điều đó cũng có nghĩa, có pháp luật chân thật là có “công nghệ hay toán phát triển – tức công nghệ và toán ứng dụng bảo đảm môi trường trong sạch, công bằng bình đẳng công lý trong cuộc sống”; có pháp luật chân thật là có “khuyến học chân thật” – tức “khuyến khích người học chân thật làm người có văn hoá, làm người văn minh, chứ không phải học cho cá nhân mình có nhiều tiền, nhiều của cải quyền lực và danh vọng” [18]; có pháp luật chân thật là có “pháp quyền chân thật phát triển” [19], đồng thời có pháp luật nhân văn hay đạo luật có văn hoá (đạo luật văn hoá) – “đạo luật bảo đảm xã hội pháp quyền phát triển” [20]; pháp luật không chân thật, “nước không có pháp luật bảo vệ quyền tự do”, pháp luật chưa chân thật, “nước chưa có pháp luật bảo vệ quyền sống”, pháp luật chân thật, “nước có pháp luật bảo vệ được “quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do” – tức pháp luật bảo vệ được hạnh phúc của con người” [21]. Nói cách khác, có pháp luật chân thật – pháp luật có văn hoá, pháp luật phát triển, pháp luật của nhân dân, pháp luật của cộng đồng các quốc gia hay của cộng đồng các nước trên thế giới chứ không có “dòng chảy pháp luật” [22] hay không có “điểm nghẽn pháp luật” [23] hoặc không có “điểm nghẽn pháp lý” (khoảng trống pháp lý) [24] cũng như không có “pháp luật của Nhà nước” [25] (pháp luật của nhóm nước-quốc gia) và “Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [26] mà giới lãnh đạo cùng giới luật thiếu hiểu biết văn hoá ở Việt Nam nêu ra.
Bằng lập luận nêu trên cho thấy rằng, rất cần hiểu đúng pháp luật.Hiểu đúng pháp luật đòi hỏi giới nghiên cứu hiểu rõ các mặt của “pháp” và “luật”. Chẳng hạn:
i) Hiểu rõ các mặt của luật như sau: “luật cứng” (tính chất luật) là sai không khoa học không phát triển, “luật mềm” [27] (bản chất luật) là chưa đúng chưa khoa học chưa phát triển, luật chân thật (thực chất luật) giữa hình thức và nội dung của luật là đúng khoa học phát triển, tức thực chất luật là chân thật và phát triển; “hình thức “luật chơi” (luật không khoa học)”, nội dung luật chưa văn hoá (luật chưa khoa học), “nguyên lý “luật văn hoá” (luật khoa học)” [28]; “luật khung” (hình thức luật) là sai không phát triển, “luật ống” [29] (nội dung luật) là chưa đúng chưa phát triển, luật chân thật (nguyên lý luật) giữa hình thức và nội dung luật là đúng phát triển, tức nguyên lý của luật là phát triển hay “luật phát triển” như: “luật phát triển của thiên nhiên” và “luật phát triển của xã hội” [30]; luật tư (luật của cá nhân) là sai trái không phát triển, luật công (luật của nhóm-nhà nước) là chưa đúng đắn chưa phát triển, luật chân thật hay “luật văn hoá” [31] (luật của cộng đồng) là đúng đắn phát triển.
ii) Hiểu rõ các mặt của pháp như sau: lập pháp (mục tiêu) không chân thật là hình thức luật không phát triển, hành pháp (phương pháp) chưa chân thật là nội dung luật chưa phát triển, tư pháp (nguyên tắc) chân thật là nguyên lý luật phát triển, tức các cơ quan lập pháp hành pháp tư pháp chân thật là có pháp luật phát triển; “cộng đồng là có pháp quyền; cá nhân không có pháp quyền, nhóm cũng không có pháp quyền; “Nhà nước pháp quyền” không biểu hiện tri thức khoa học, “quốc gia pháp quyền hay “nước pháp quyền” (rule of law country) biểu hiện tri thức khoa học”” [32] hay “pháp quyền không văn hóa thiên nhiên không phát triển, pháp quyền chưa văn hóa thiên nhiên chưa phát triển, pháp quyền văn hóa là thiên nhiên phát triển – tức thiên nhiên có môi trường sống trong sạch hài hoà, hay môi trường thiên nhiên tạo ra sự sống các loài trên trái đất” [33].
2) Cần hiểu đúng khái niệm phát triển:
Hiện nay khái niệm phát triển chưa được giới nghiên cứu làm rõ sự thật của nó, nguyên nhân dẫn đến hạn chế nhận thức về tri thức khoa học và cuộc sống trong cộng đồng người; nhiều người mắc các loại chứng bệnh liên quan đến ý thức hệ, như mắc bệnh ấu trĩ, giáo điều, kiêu ngạo, tả khuynh, hữu khuynh hay “mắc bệnh chủ nghĩa” [34] – bệnh lệch lạc về tư duy và hành động, “đặc biệt là bệnh mù về ngôn ngữ” [35] không hiểu biết “sự sống là gì” và sự sống “có nguồn gốc từ đâu” [36] hoặc không hiểu biết “thời gian là gì” và “thời gian có nguồn cội từ đâu” [37].
Hiểu đúng khái niệm phát triển là hiểu đúng được mọi vấn đề của cuộc sống, chẳng hạn như: quân sự gắn với chiến tranh không phát triển còn dân sự gắn với hoà bình phát triển, tạo hoá gắn với quy luật phát triển (đúng) còn tiến hoá gắn với quy luật không phát triển (sai), giác ngộ gắn với văn hoá phát triển còn không giác ngộ không gắn với văn hoá phát triển, có tự do nghiên cứu khoa học là có liêm chính học thuật còn không có tự do nghiên cứu khoa học là không có liêm chính học thuật, xã hội phát triển gắn với đạo đức chân thật còn xã hội không phát triển gắn với đạo đức giả, không có chính sách phát triển bền vững không làm giảm được phát thải khí nhà kính còn có “chính sách phát triển bền vững” là làm giảm được “phát thải khí nhà kính” [38] – tức giảm thiểu được ô nhiễm môi trường sống trên trái đất, “không chủ nghĩa là kinh tế thị trường phát triển bền vững; có chủ nghĩa là kinh tế thị trường không phát triển bền vững” [39]; đặc biệt hiểu đúng khái niệm phát triển là hiểu đúng trí tuệ thiên tạo – trí tuệ do thiên nhiên tạo hoá ra, chưa phát triển chưa gắn với trí tuệ thiên tạo, không phát triển không gắn với trí tuệ thiên tạo mà gắn với trí tuệ nhân tạo (AI) – trí tuệ do con người sáng tạo ra. Nói cách khác, trí tuệ gắn liền với con người; con người chân thật là có trí tuệ nhân tạo chân thật làm lợi cho cộng đồng các loài, con người giả dối là có trí tuệ nhân tạo giả dối làm hại cho cộng đồng các loài. Trí tuệ nhân tạo chân thật là phát triển có lợi cho thiên nhiên và con người, còn trí tuệ nhân tạo không chân thật là không phát triển mà là tăng trưởng hay AI “tăng tốc” (tăng trưởng của trí tuệ nhân tạo) [40] có hại cho thiên nhiên và con người; chẳng hạn, trí tuệ nhân tạo thiếu chân thật làm ra các loại công nghệ gây “huỷ hoại mẹ thiên nhiên” [41] hay làm ra “những vũ khí tinh xảo” [42] để giết người, đặc biệt trí tuệ nhân tạo thiếu chân thật đang làm tăng chi tiêu “vũ khí hạt nhân toàn cầu” [43] có thể huỷ diệt thiên nhiên và loài người.
Do vậy, rất cần hiểu biết hay nhận thức và hành động đúng để bảo đảm phát triển con người, như nhận thức đúng luật phát triển – luật bảo đảm “hoà bình thật sự trên thế giới mà không cần đến sức mạnh của chiến tranh” [44], hay tiến hành thực hiện đúng dự thảo nghị quyết “xoá bỏ vũ khí hạt nhân” [45] mà Liên Hợp Quốc vừa mới thông qua. Người hiểu đúng khái niệm phát triển là phân biệt được mặt đúng (tích cực, tạo hoá, giác ngộ), mặt chưa đúng (chưa tích cực, chưa tạo hoá, chưa giác ngộ) và mặt sai (không tích cực, tiến hoá, không giác ngộ) như sau: AI không chân thật không khoa học không an toàn là tiêu cực, AI chưa chân thật chưa khoa học chưa an toàn là chưa tích cực, AI chân thật khoa học là tích cực – tức AI khoa học an toàn hay “Khoa học AI” [46] là bảo đảm phát triển thiên nhiên và xã hội; người hiểu đúng khái niệm phát triển là người giác ngộ, người không hiểu đúng khái niệm này là người không giác ngộ – không tỉnh thức, chỉ biết làm giàu vật chất sống và tinh thần sống chứ không biết làm giàu ý thức sống hay không biết làm giàu Phật tính (nhân tính) của chính bản thân mình; người không hiểu đúng phát triển là “hiểu sai mối liên hệ giữa phát triển (đúng) và tăng trưởng (sai), giữa tiến hoá không phát triển và tạo hoá phát triển” hay “không hiểu rõ hình thức tăng trưởng (tiến hoá), nội dung chưa phát triển (chưa tạo hoá), và nguyên lý phát triển (tạo hoá)” [47] hoặc “cuộc đua AI toàn cầu” [48] không biết xây dựng AI chân thật (AI khoa học) – tức “Khoa học Trí tuệ nhân tạo” [49] (khoa học AI) kiến tạo phát triển thiên nhiên và xã hội loài người.
Phát triển biểu hiện quy luật như sau: cá nhân con người không chân thật là không giác ngộ xã hội, không hiểu biết phát triển, không có quy luật phát triển; nhóm người chưa chân thật là chưa giác ngộ xã hội, chưa hiểu biết phát triển, chưa có quy luật phát triển; cộng đồng người chân thật là giác ngộ xã hội, hiểu biết phát triển, có quy luật phát triển. Tức là, để hiểu đúng khái niệm phát triển, con người cần chân thật giác ngộ; không hiểu đúng phát triển làm cho con người thiếu Phật tính hay thiếu nhân tính không biết bảo vệ thiên nhiên và con người. Chẳng hạn, người chân thật có văn hoá là hiểu được phát triển – khái niệm biểu hiện thực chất môi trường sống của thiên nhiên và xã hội, còn người giả dối không có văn hoá thì không hiểu được khái niệm này mà hiểu sai rằng có “phát triển nhanh” [50] và “phát triển nhanh chóng” [51] hoặc “phát triển thần tốc” [52] và “phát triển thần kỳ” [53] hay phát triển là “quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao” [54]; con người chân thật là xã hội phát triển không có kẻ thù không có chiến tranh, còn con người không chân thật là xã hội không phát triển có kẻ thù có chiến tranh, do vậy “chúng ta phải yêu thương chính những kẻ thù của chúng ta” [55] để xã hội phát triển không có kẻ thù và không có chiến tranh mà có “hoà bình thật sự” – hoà bình bền vững “dựa trên nguyên tắc “luật phát triển” (pháp luật phát triển) của quốc gia, quốc tế; tôn trọng chủ quyền quốc gia về lãnh thổ, lãnh hải và không gian sinh tồn” [56]; người chân thật có văn hoá là có luật phát triển, có “luật phát triển là có con người văn hoá” [57]; con người chân thật là có trí tuệ nhân tạo phát triển, con người không chân thật không có trí tuệ nhân tạo phát triển mà có trí tuệ nhân tạo không phát triển hay trí tuệ nhân tạo “phá huỷ sự thật” – “một thách thức đối với nền dân chủ” [58].
3) Cần xây dựng hệ thống pháp luật phát triển bền vững:
Hệ thống pháp luật phát triển bền vững hiện chưa được giới luật hiểu đúng sự thật. Đây là nguyên nhân làm con người không hiểu rằng, quốc gia (nước) không chân thật là loài người không có hệ thống pháp luật phát triển bền vững; nhóm quốc gia chưa chân thật là loài người chưa có hệ thống pháp luật phát triển bền vững; cộng đồng các quốc gia chân thật là loài người có hệ thống pháp luật phát triển bền vững. Tức là, xây dựng hệ thống pháp luật phát triển bền vững cần gắn với giáo dục công dân chân thật của quốc gia trên toàn cầu; có công dân toàn cầu chân thật là xây dựng được hệ thống pháp luật phát triển bền vững; chẳng hạn, như các quốc gia có khuyến học chân thật hình thành nên “những người chân thật, người nhân văn trong cộng đồng xã hội” [59] là xây dựng được “hiến pháp chân thật” – “hiến pháp khoa học văn hoá” [60], hay xây dựng được “luật phát triển bền vững” hoặc ““thể chế quốc gia phát triển bền vững” (national institutions for sustainable development) và “thể chế quốc tế phát triển bền vững” (international institutions for sustainable development)” [61]. Nói cách khác, xây dựng hệ thống pháp luật phát triển bền vững đòi hỏi sự chân thật của con người; có con người chân thật mà đặc biệt có giới lãnh đạo và giới luật chân thật là xây dựng được luật hiến pháp hay luật phát triển của quốc gia và Hiến chương Liên Hợp Quốc chân thật bảo đảm môi trường sống của tự nhiên-thiên nhiên và xã hội.
Nói tóm lại, pháp luật phát triển bền vững là pháp luật bảo đảm môi trường sống bền vững của tự nhiên-thiên nhiên và xã hội trên thế giới hay trái đất thuộc con đường vũ trụ hệ mặt trời.Hiện nay, pháp luật phát triển bền vững chưa được con người hiểu biết; giới nghiên cứu nói chung hay giới luật nói riêng chưa hiểu rõ con người không chân thật không có pháp luật phát triển bền vững, con người chưa chân thật chưa có pháp luật phát triển bền vững, con người chân thật là có pháp luật phát triển bền vững. Tức con người chân thật là có môi trường sống thiên nhiên trong sạch hài hoà lâu bền, môi trường sống xã hội công bằng bình đẳng công lý vững chắc, còn con người giả dối không có môi trường sống của thiên nhiên và xã hội như vậy. Sự bất cập này là nguyên nhân làm cho thiên nhiên ngày càng bị huỷ diệt, xã hội loài người có nguy cơ bị diệt vong. Do đó, bằng tư duy chân thật, tác giả khảo luận này khuyến cáo rằng đã đến lúc con người mà đặc biệt là giới nghiên cứu khoa học nói chung, giới lãnh đạo cùng giới luật nói riêng cần tỉnh thức để hiểu đúng pháp luật, đồng thời xây dựng hệ thống pháp luật phát triển bền vững trong quốc gia và toàn cầu.
………………………..
Tài liệu trích dẫn:
[1], [6], [13] https://vanhoavaphattrien.vn/nam-moi-ban-ve-doi-moi-tu-duy-a22667.html
[2], [14], [15], [37]https://diendankhaiphong.org/thoi-gian-do-dau-ma-co/
[4] https://vtcnews.vn/bien-doi-khi-hau-lam-tri-hoan-ky-bang-ha-tiep-theo-tren-trai-dat-ar1048158.html
[5] https://dantri.com.vn/the-gioi/chay-dua-vu-trang-chuyen-moi-theo-kich-ban-cu-20160109062529599.htm
[7] https://lapphap.vn/Pages/TinTuc/211325/Chu-nghia-hien-phap-va-nhung-yeu-to-cau-thanh.html
[8], [20], [31]https://vanhoavaphattrien.vn/van-hoa-luat-thuc-chat-dinh-nghia-va-nhan-thuc-a20873.html
[9] https://thanhnien.vn/rung-luat-185470249.htm
[10], [35], [47]https://diendankhaiphong.org/su-phat-trien-hay-phat-trien-la-gi/
[11] https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_b%E1%BB%81n_v%E1%BB%AFng
[12] https://lsvn.vn/ban-them-ve-khai-niem-nha-nuoc-phap-quyen1662130587-a123369.html
[18], [59]https://congdankhuyenhoc.vn/khuyen-hoc-chan-that-hieu-dung-khai-niem-ve-y-thuc-tu-hoc-179251026201627741.htm
[19], [21], [32], [33], [60]https://diendankhaiphong.org/vi-sao-can-hieu-biet-phap-quyen-van-hoa/
[22] https://daibieunhandan.vn/dong-chay-phap-luat-cung-co-niem-tin-cua-doanh-nghiep-10419079.html
[23] https://vneconomy.vn/xac-dinh-cac-diem-nghen-phap-luat-de-thuc-day-tang-truong-kinh-te-2-con-so.htm
[26] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Luat-pho-bien-giao-duc-phap-luat-2012-142765.aspx
[27] https://sites.uab.edu/humanrights/2026/03/26/soft-law-and-hard-law/
[28], [61]https://vanhoavaphattrien.vn/the-che-phat-trien-ben-vung-thuc-chat-nhan-thuc-tren-the-gioi-va-o-viet-nam-a21040.html
[29] https://daibieunhandan.vn/han-che-toi-da-luat-khung-luat-ong-10284130.html
[30] https://lsvn.vn/ban-them-ve-khai-niem-nha-nuoc-phap-quyen1662130587-a123369.html
[34], [39] https://diendankhaiphong.org/luan-ve-chu-nghia-bang-tu-duy-that/
[36] https://diendankhaiphong.org/su-song-co-nguon-coi-tu-dau/
[40] https://nhandan.vn/con-nguoi-dieu-khien-co-may-ai-dang-tang-toc-nhu-the-nao-post807931.html
[42] https://kienthuc.net.vn/zoom-ky-nhung-vu-khi-tinh-xao-cua-trieu-dai-tay-son-post691451.html
[44], [56]https://vanhoavaphattrien.vn/su-that-ve-chien-tranh-va-hoa-binh-a19949.html
[48] https://vnexpress.net/10-ngay-thay-doi-cuoc-dua-ai-toan-cau-5122527.html
[50] https://nhandan.vn/tao-dong-luc-phat-trien-nhanh-va-ben-vung-post935582.html
[52] https://vov.gov.vn/dac-khu-kinh-te-tham-quyen-phat-trien-than-toc-trong-40-nam-qua-dtnew-211787
[53] https://nvsk.vnanet.vn/nhung-yeu-to-lam-nen-su-phat-trien-than-ky-cua-viet-nam-1-168626.vna
[54] https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n
[55] https://dcctvn.org/yeu-ke-thu-va-cau-nguyen-cho-nhung-ke-nguoc-dai-minh-mt-543-48/
[57] https://vanhoavaphattrien.vn/con-nguoi-van-hoa-tu-goc-nhin-phat-trien-a23832.html
[58] https://diendankhaiphong.org/tri-tue-nhan-tao-toi-khong-so-cong-cu-nhung-so-con-nguoi/
………………….
Nguyễn Hữu Đổng, ngày 02/11/2026.
