Tác giả: Nguyễn Hữu Đổng
Thời gian là gì? Thời gian do đâu mà có? Các vấn đề này chưa được loài người làm rõ sự thật. Bằng triết học giác ngộ, khảo luận lý giải khái niệm thời gian, cội nguồn tạo ra và hạn chế nhận thức nó, đồng thời đưa ra khuyến cáo.
Thời gian được nhận thức bằng triết học giác ngộ như sau: không thật thời gian không là sức sống, cá nhân con người không có triết học giác ngộ không nhận thức được trái đất của “con đường vũ trụ” xoay vần quanh nó và xoay xung quanh mặt trời một cách cân bằng; chưa thật thời gian chưa là sự sống, nhóm người chưa có triết học giác ngộ chưa nhận thức được trái đất của con đường vũ trụ xoay vần quanh nó và xoay xung quanh mặt trời một cách cân đối; sự thật thời gian là cuộc sống, cộng đồng người có triết học giác ngộ hay triết học “sự thật con người chân thật” [1] là nhận thức được trái đất của con đường vũ trụ xoay vần quanh nó và xoay xung quanh mặt trời một cách cân bằng cân đối hài hoà. Tức thời gian biểu hiện thực chất cuộc sống chân thật của cộng đồng người trong thế giới tự nhiên-thiên nhiên và xã hội; thời gian “gắn liền với “quỹ đạo quay vòng của trái đất tự quay xung quanh nó và quay xung quanh mặt trời”; trái đất không quay vòng (xoay vần) thì không thể có sự sống, cuộc sống, sức sống và thời gian” [2]. Nói cách khác, thời gian là cuộc sống tồn tại chân thật của loài người, cuộc sống tồn tại chân thật của loài người chính là thời gian; loài người chân thật là có thuật ngữ khái niệm thời gian, thế gian, thế giới hay “loài người phát triển” [3] – loài người có môi trường sống thiên nhiên và xã hội; loài người dối trá là môi trường sống mất dần, môi trường sống mất thì loài người và thuật ngữ khái niệm thời gian cũng mất. Điều đó có nghĩa, thời gian gắn với cuộc sống chân thật của loài người trên trái đất xoay vần quanh nó và xoay xung quanh mặt trời một cách cân bằng cân đối hài hoà, hay thời gian gắn liền với thế gian thế giới phát triển – thế giới có “môi trường sống thiên nhiên trong sạch hài hoà, môi trường sống xã hội công bằng bình đẳng công lý” [4].
Định nghĩa thời gian nêu trên cho thấy rằng, quỹ đạo của trái đất là con đường vũ trụ – con đường có “môi trường sống phát triển các loài và loài người” [5] hay con đường vũ trụ có thế gian các loài phát triển. Trái đất trên con đường vũ trụ biểu hiện các mặt của thời gian như sau: không thật trái đất xoay vần cân bằng là không có thời gian, chưa thật trái đất xoay vần cân đối là chưa có thời gian, sự thật trái đất xoay vần cân bằng cân đối hài hoà là có thời gian; phía trong con đường vũ trụ không có môi trường sống, phía ngoài con đường vũ trụ cũng không có môi trường sống, còn con đường vũ trụ có môi trường sống hay sự sống cuộc sống sức sống. Chẳng hạn, quỹ đạo của “sao kim (venus) sao thuỷ (mercury)” phía trong gần mặt trời có nhiệt độ trung bình “khoảng 464–467°C” và “khoảng 167°C” [6]không là con đường vũ trụ, thời gian không là cuộc sống; quỹ đạo của “sao mộc (jupiter) sao hoả (mars)” [7] phía ngoài xa mặt trời nhiệt độ “chủ yếu là lạnh (thậm chí rất lạnh là đằng khác). Đồng thời, khí quyển chứa hầu hết những thứ độc hại, không phục vụ cho “sự hô hấp” của dạng sống” [8] cũng không là con đường vũ trụ, thời gian cũng không là cuộc sống; quỹ đạo của trái đất ở giữa các sao này không gần không xa mặt trời thì mát mẻ là con đường vũ trụ, thời gian là cuộc sống. Tức nguồn gốc thời gian là do có trái đất xoay vần cân bằng cân đối hài hoà trên con đường vũ trụ tồn tại các loài phát triển hay tồn tại thế gian phát triển – thế gian có môi trường sống thiên nhiên và xã hội; thế gian gắn liền với thiên nhiên và con người, không có thiên nhiên thì không có con người, không có con người thì không có thuật ngữ khái niệm không gian thời gian thế gian hay không có ngôn ngữ học thuật. Điều đó cũng có nghĩa, “trái đất quay nhanh” vũ trụ hệ mặt trời không có sự sống không có thời gian, “trái đất quay chậm” vũ trụ hệ mặt trời cũng không có sự sống không có thời gian, còn “trái đất quay vòng cân đối, cân bằng, hài hoà” [9] là vũ trụ hệ mặt trời có sự sống thời gian; các thuật ngữ khái niệm này là do con người sáng tạo ra; con người còn thì các khái niệm này còn; con người mất thì các khái niệm này mất. Theo đó, “Dòng chảy thời gian là dòng chảy của ngày, của tuần, của tháng, của năm” [10] hay “Thời gian chỉ có MỘT chiều” [11] hoặc “dòng thời gian tiến hoá loài người” [12] là các quan niệm sai trái, bởi thời gian không có dòng chảy và chiều rộng chiều cao cũng không có một chiều hai chiều; “Thời gian là một nguồn lực phát triển” [13] hay thời gian “80 năm phát triển kinh tế Việt Nam” [14] hoặc “thảo luận về chiến lược phát triển đô thị nén trên cả không gian và theo thời gian” [15] cũng như tầm nhìn “chiến lược trong giai đoạn phát triển mới” [16] là chưa đúng đắn, bởi thời gian là cuộc sống chân thật của loài người chứ không phải là nguồn lực hay giai đoạn và chiến lược phát triển như có một số người Việt Nam nêu ra. Do vậy cần khẳng định rằng, trái đất xoay vần quanh nó và xoay xung quanh mặt trời một cách cân bằng cân đối hài hoà là nguồn cội tạo ra thời gian; thiếu trái đất xoay vần như vậy là thiếu tự nhiên-thiên nhiên và xã hội loài người, thiếu loài người không thể có khái niệm thời gian; trái đất thiên nhiên loài người còn là thời gian còn, trái đất thiên nhiên loài người mất thì khái niệm thời gian mất.
Thực tế hiện nay cho thấy rằng, loài người còn chưa hiểu biết khái niệm “thời gian”. Trong các cuốn từ điển, như trong Bách khoa toàn thư mở, thời gian được hiểu không rõ nghĩa bởi đã cho rằng nó chỉ là “một khái niệm để diễn tả trình tự xảy ra của các sự kiện nhất định, biến cố và thời gian kéo dài của chúng”; còn trong Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (2005), thời gian được hiểu cũng không rõ nghĩa bởi đã cho rằng nó chỉ là hình thức “tồn tại cơ bản của vật chất (cùng với không gian), trong đó vật chất vận động và phát triển liên tục, không ngừng” hay khoảng “thời gian nhất định xét về mặt dài ngắn, nhanh chậm của nó” chứ không hiểu cụ thể thời gian là cuộc sống tồn tại chân thật của loài người, “loài người không tồn tại thì cũng không có khái niệm thời gian” [17].
Thiếu nhận thức thời gian nên loài người u mê, không hiểu thời gian là cuộc sống hiện tại của con người khi cho rằng, có “dòng thời gian của AI – Trí tuệ nhân tạo” [18] và “thời gian là cái luôn trôi từ quá khứ qua hiện tại để tới tương lai” [19], hay cho rằng thời gian như “một mũi tên bắn ra từ cây cung, đi theo đường thẳng, thẳng mãi và không bao giờ lệch khỏi đường đi của nó” đồng thời có “sự co giãn thời gian” và “chiều không gian thứ tư” [20], hoặc cho rằng có “không gian một chiều và hai chiều” – “Không gian bốn chiều: Thời gian là chiều thứ tư” [21], thậm chí ảo tưởng khi cho rằng “Cỗ máy thời gian sẽ tạo ra một đường vào chiều thứ 4. Đó chính là ““đường hầm” thời gian” và “du hành thời gian chính là du hành theo chiều thứ 4” [22].
Ngoài ra, thiếu nhận thức thời gian làm cho có người nghiên cứu tiên đoán thiếu khoa học khi cho rằng thời gian “đã tồn tại trước cả vụ nổ Big Bang” [23] hay “con người có thể tạo ra các cỗ máy để du hành thời gian trong mười năm tới” [24], làm cho một số người nghiên cứu không hiểu thời gian là cuộc sống tồn tại chân thật của loài người khi đã đưa ra ý tưởng về “sự trôi chậm của thời gian do trọng lực” [25] hay “cho rằng chúng ta có thể tạo ra một lượng nước khổng lồ trong thời gian khá ngắn” [26] trên trái đất; thiếu nhận thức thời gian làm cho nhiều người không hiểu rằng thời gian được “coi là của cải có giá trị vô cùng lớn (vô giá), giá trị hơn cả vàng bạc châu báu; thời gian cũng không thể “trôi đi”, không thể “trôi nhanh”, “trôi chậm”, “trôi từ từ”, hay không thể có “thời gian đã mất”” [27], đặc biệt làm con người thiếu hiểu biết “văn hoá thời gian” hay tiết kiệm thời gian dạng “sử dụng thời gian có văn hoá” – tức chưa hiểu rõ sự cần thiết của “công dân ở các quốc gia sử dụng thời gian vì sự phát triển thế giới tự nhiên và xã hội loài người” [28]. Do thiếu nhận thức thời gian và văn hoá thời gian nên con người đang gây ra lãng phí lớn về thời gian, tức lãng phí trong cuộc sống mà đặc biệt là lãng phí sức người và của cải vật chất bởi nội chiến chiến tranh hay lãng phí nguồn nước không bảo đảm được sự phát triển bền vững – tức không bảo đảm được sự lâu bền vững chắc của môi trường sống thiên nhiên và xã hội; chẳng hạn, như hiện tại ““tài khoản tiết kiệm” nước của thế giới đang cạn dần” [29] cùng với tình trạng “Chiến tranh giành nguồn nước” [30], ở Việt Nam diễn ra “tình trạng lãng phí thời gian còn phổ biến trong các cơ quan, tổ chức. Việc họp hành kéo dài nhưng không giải quyết được nhiều vấn đề là một ví dụ điển hình.Các cơ quan quản lý công việc chưa khoa học, thiếu hệ thống, dẫn đến hiệu suất làm việc kém. Một bộ phận nhân sự trong hệ thống công quyền thậm chí không có nhiều việc để làm, rơi vào tình trạng “sáng cắp ô đi, tối cắp ô về”” [31] hay “Nhiều người Việt đang lãng phí thời gian” – “thờ ơ với văn hóa thời gian” [32].
Do vậy, bằng giác ngộ phát triển, khảo luận khuyến cáo như sau:
1) Cần giáo dục hiểu đúng thế gian:
Giáo dục hiểu đúng thế gian rất cần thiết; bởi vì, giáo dục hiểu đúng thế gian là hiểu mọi thuật ngữ khái niệm, không hiểu đúng thế gian là con người không hiểu được thời gian là gì, “giác ngộ chân thật” là gì, từ đó biến mình “thành loài vật giết hại lẫn nhau” đồng thời không hiểu “thực chất giác ngộ là con đường vũ trụ” hay không hiểu “con đường giác ngộ của đạo Phật” [33], đặc biệt là không hiểu được nguồn gốc các loài trên trái đất. Khái niệm thế gian biểu hiện các mặt sau: vật chất của thế gian là sự sống thiên nhiên, tinh thần của thế gian là sức sống xã hội, còn ý thức của thế gian là sự sống sức sống cuộc sống thiên nhiên và xã hội loài người. Điều đó có nghĩa là, không có thiên nhiên và xã hội loài người thì cũng chẳng có khái niệm không gian thời gian thế gian hay thế giới. Theo đó, không thể cho rằng: “không gian và thời gian bị bẻ cong… như một minh chứng về điểm khởi nguồn của không thời gian” và “Mũi tên thời gian phải được bắn ra từ quá khứ” hay “Big bang chính là khởi nguyên của không thời gian” (nguồn gốc thời gian) [34] như có người nghiên cứu nào đó nêu ra. Tức giáo dục hiểu đúng thế gian cần giáo dục sự sống của thiên nhiên và xã hội; không giáo dục như vậy là không hiểu đúng cuộc sống thời gian thế gian, đặc biệt không hiểu “ý nghĩa sống của con người” – “sống phải bảo tồn được môi trường sống của các loài trong thiên nhiên” [35] hay không hiểu sự thật văn hoá – “sự chân thật của con người” trong thiên nhiên và xã hội; con người chân thật là con người văn hoá, biết bảo vệ môi trường sống trên trái đất, kiến tạo được “con đường văn hoá phát triển, “hay “phát triển văn hoá” (phát triển có văn hoá)” [36] trong quốc gia và xã hội loài người.
2) Cần giáo dục hiểu đúng sự sống:
Giáo dục hiểu đúng sự sống rất cần thiết; bởi vì, giáo dục hiểu đúng vấn đề này là để người hiểu rõ người hơn, biết yêu và bảo vệ thiên nhiên con người, chính vì không hiểu đúng “sự sống nên con người không biết bảo vệ thiên nhiên và trái đất của vũ trụ, không biết bảo vệ ngôi nhà chung của chính mình” [37]. Sự sống biểu hiện các mặt sau: sự chưa sống gắn với vật chất chưa là thời gian hiện tại, chưa có cuộc sống con người trong thiên nhiên; sự không sống gắn với tinh thần không là thời gian hiện tại, không có cuộc sống con người trong xã hội; còn sự sống gắn với ý thức là thời gian hiện tại, có cuộc sống con người trong thiên nhiên và xã hội. Tức giáo dục hiểu đúng sự sống cần giáo dục ý thức sống của con người trong thiên nhiên và xã hội; không giáo dục như vậy là con người không biết bảo vệ thiên nhiên và bảo vệ chính mình, đặc biệt con người không biết nguồn gốc của mình là do bởi “trái đất tự quay vòng cân đối, cân bằng, hài hoà trong vũ trụ hệ mặt trời; hay trái đất, vũ trụ phát triển là có sự sống, có nguồn gốc loài người; trái đất, vũ trụ không phát triển không nguồn gốc loài người” [38]. Nói cách khác, giáo dục hiểu đúng sự sống là giáo dục ý thức sống hay cuộc sống chân thật biết yêu và làm lợi cho cả thiên nhiên lẫn con người; không giáo dục như vậy thì chỉ có thể làm tăng sự sống (tuổi thọ) của một vài nhóm người nhưng ngược lại làm mất dần đi sự sống thiên nhiên, nguy cơ “dẫn đến sự diệt vong của loài người” [39].
3) Cần giáo dục văn hoá sử dụng thời gian:
Giáo dục văn hoá sử dụng thời gian hay sử dụng thời gian có văn hoá là vô cùng cần thiết; bởi vì, văn hoá sử dụng thời gian chính là sự chân thật trong cuộc sống của loài người trên trái đất; giáo dục văn hoá sử dụng thời gian là làm cho loài người văn minh, biết tiết kiệm và bảo vệ gìn giữ môi trường sống. Giáo dục văn hoá sử dụng thời gian gồm các mặt sau: giáo dục không chân thật sai lầm, không giáo dục văn hoá sử dụng thời gian; giáo dục chưa chân thật chưa đúng đắn, chưa giáo dục văn hoá sử dụng thời gian; giáo dục chân thật đúng đắn, có giáo dục văn hoá sử dụng thời gian, bởi vì giáo dục chân thật và văn hoá sử dụng thời gian gắn liền với nhau. Tức là, cần đổi mới giáo dục từ chưa có giáo dục văn hoá sử dụng thời gian sang giáo dục văn hoá sử dụng thời gian, hay đổi mới giáo dục chưa chân thật sang giáo dục chân thật. Giáo dục chân thật là người có ý thức văn hoá sử dụng thời gian, biết bảo vệ môi trường sống của thiên nhiên và xã hội; còn không giáo dục chân thật là người thiếu ý thức văn hoá sử dụng thời gian, thiếu bảo vệ môi trường sống của thiên nhiên và xã hội, dẫn đến “tiêu phí nhiều thời gian vào những công việc vô ích, như: chạy đua sản xuất vũ khí kể cả vũ khí hạt nhân nguyên tử, xung đột, nội chiến, chiến tranh huỷ diệt sự sống, không đem lại cuộc sống hạnh phúc cho cộng đồng xã hội loài người trên trái đất” [40], thậm chí dẫn đến hình thành cực quyền của các “trung tâm quyền lực mới” hay sự “trỗi dậy của một thế giới đa cực” cùng với “sự chia rẽ xã hội” giữa các nhóm nước và nguy cơ của “một cuộc chiến thế giới mới” [41]. Do vậy, cần phải giáo dục văn hoá hay giáo dục chân thật sử dụng thời gian cho công dân của mỗi nước trong toàn cầu – tức giáo dục cách sống tiết kiệm, phòng chống lãng phí đặc biệt là lãng phí thời gian bởi lãng phí thời gian chính là mất đi môi trường sống của thiên nhiên và xã hội.
Tóm lại, thời gian gắn liền với cuộc sống loài người trên trái đất của con đường vũ trụ thuộc hệ mặt trời, không có loài người thì không có thuật ngữ khái niệm nói chung và thời gian nói riêng. Hiện nay, loài người chưa hiểu biết thời gian là gì, thời gian có nguồn cội từ đâu; giới nghiên cứu học thuật cũng chưa hiểu rõ khái niệm thời gian và nguồn gốc của nó. Đây là nguyên nhân dẫn đến nhiều tiêu cực trong đời sống cộng đồng xã hội; như bạo lực nội chiến chiến tranh điêu tàn đặc biệt là chạy đua sản xuất vũ khí, chạy đua vũ trang và chiến tranh kể cả chiến tranh trong không gian, nhiều người còn u mê thiếu hiểu biết cuộc sống thế gian, thiếu chân thật bảo vệ gìn giữ môi trường sống của thiên nhiên và xã hội. Do vậy, để hiểu đúng thời gian do đâu mà có, bảo đảm thế gian thế giới loài người phát triển bền vững – tức bảo đảm thế giới loài người có môi trường sống thiên nhiên trong sạch hài hoà lâu bền, môi trường sống xã hội công bằng bình đẳng công lý vững chắc, cần giáo dục chân thật cho công dân hiểu đúng thế gian, sự sống, giáo dục văn hoá sử dụng thời gian trong quốc gia và toàn cầu.
………………………
Tài liệu trích dẫn:
[1], [33], [36] https://tapchinghiencuuphathoc.vn/khai-niem-giac-ngo-doi-dieu-suy-nghi.html
[2], [17], [27], [28], [40] https://vanhoavaphattrien.vn/luan-ve-van-hoa-thoi-gian-a19621.html
[3], [9], [38] https://diendankhaiphong.org/nguon-goc-loai-nguoi/
[4] https://diendankhaiphong.org/su-phat-trien-hay-phat-trien-la-gi/
[5] https://diendankhaiphong.org/dao-vu-tru-la-gi/
[6] https://kienthuc.net.vn/vi-sao-sao-kim-nong-hon-sao-thuy-du-o-xa-mat-troi-hon-post1633813.html
[7], [37] https://diendankhaiphong.org/su-song-co-nguon-coi-tu-dau/
[10] https://daidoanket.vn/dong-chay-thoi-gian-10311464.html
[11] https://triethoc.edu.vn/vi/chuyen-de-triet-hoc/sieu-hinh-hoc/ve-thoi-gian_744.html
[12] https://daidoanket.vn/hop-so-co-dai-xac-dinh-lai-dong-thoi-gian-tien-hoa-loai-nguoi.html
[13] https://vietnamnet.vn/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-khong-quy-chup-y-kien-khac-biet-2551487.html
[16] https://nhandan.vn/tam-nhin-chien-luoc-trong-giai-doan-phat-trien-moi-post992193.html
[18] https://vietnamnet.vn/tim-hieu-ve-dong-thoi-gian-cua-ai-tri-tue-nhan-tao-i416506.html
[19] https://tiasang.com.vn/giai-ma-nhung-bi-an-cua-thoi-gian-4983124.html
[20] https://dantri.com.vn/khoa-hoc/thoi-gian-hoat-dong-the-nao-20210622030211188.htm
[23] https://baomoi.com/thoi-gian-da-ton-tai-truoc-ca-vu-no-big-bang-c56085126.epi
[24] https://ipt.hcmute.edu.vn/forum/topic/thoi-gian-co-thuc-su-ton-tai-2/
[26] https://tiasang.com.vn/nuoc-tren-trai-dat-tu-dau-ma-den-5128306.html
[29] https://hanoimoi.vn/wmo-canh-bao-tai-khoan-tiet-kiem-nuoc-cua-the-gioi-dang-can-dan-1757046.html
[30] https://baophapluat.vn/chien-tranh-gianh-nguon-nuoc-trong-lich-su-nhan-loai-post321182.html
[32] https://giaoduc.net.vn/nhieu-nguoi-viet-dang-lang-phi-thoi-gian-post183335.gd
[34] https://znews.vn/di-tim-nguon-goc-thoi-gian-post1673912.html
[35] https://diendankhaiphong.org/vi-sao-hieu-dung-khai-niem-thi-song-co-y-nghia/
[39] https://genk.vn/5-vien-canh-kinh-hoang-ve-su-diet-vong-cua-loai-nguoi-20160506233149687.chn
[41] https://diendankhaiphong.org/su-xoi-mon-cua-sieu-cuong/
…………………
Nguyễn Hữu Đổng, ngày 10/10/2026
